શ્રી વિચારસાગર

દોહા

મલવિછેપ જાકે નહીં, કિંતુ એક અજ્ઞાન |
વ્હૈ ચવ સાધન સહિત નર, સો અધિકૃત મતિમાન || ૧૧ ||

જેના અંતઃકરણમાં મળ અને વિક્ષેપ હોય નહિ, પણ એકલું અજ્ઞાન જ હોય, તથા જે ચાર સાધનોથી યુક્ત હોય, તે બુદ્ધિમાન પુરુષ આ ગ્રંથનો અધિકારી કહેવાય છે.

પ્રથમ વિવેક વિરાગ પુનિ, શમાદિ ષટ્ સંપત્તિ |
કહી ચતુર્થ મુમુચ્છુતા, યે ચવ સાધન સત્તિ || ૧૨ ||

(૧) વિવેક, (૨) વૈરાગ્ય, (૩) શમાદિ છ સંપત્તિ અને (૪) મુમુક્ષુતા એ ચાર સાધનોરૂપ સંપત્તિ કહેવાય છે.

અવિનાશી આતમ અચલ, જગ તાતૈં પ્રતિકૂલ |
એસો જ્ઞાન વિવેક હૈ, સબ સાધનકો મૂલ || ૧૩ ||

આત્મા અવિનાશી એટલે નાશરહિત છે અને અચળ એટલે ક્રિયારહિત છે; અને જગત આત્માથી પ્રતિકૂળ એટલે વિપરીત સ્વભાવવાળું છે એટલે વિનાશી અને ચળ છે. આવા જ્ઞાનને વિવેક કહે છે અને તે સઘળાં સાધનોનું મૂળ છે.

વૈરાગ્યનું લક્ષણ

બ્રહ્મલોક લૌં ભોગ જો, ચહૈ સબનકો ત્યાગ |
વેદઅર્થ જ્ઞાતા મુનિ, કહત તાહિ વૈરાગ || ૧૪ ||

બ્રહ્મલોક પર્યંતના સઘળા ભોગને છોડી દેવાની ઈચ્છાને વેદ ના અર્થ જાણનારા મુનિઓ વૈરાગ્ય કહે છે.

શમ વગેરે છ સાધનનાં નામ

શમ દમ શ્રદ્ધા તીસરી, સમાધાન ઉપરામ |
છઠી તિતિક્ષા જાનિયે, ભિન્નભિન્ન યહ નામ || ૧૫ ||

(૧) શમ, (૨) દમ, (૩) શ્રદ્ધા, (૪) સમાધાન, (૫) ઉપરામ અને (૬) તિતિક્ષા – એ શમાદિ ષટ્ સંપત્તિના જુદાં જુદાં નામ છે.

શમ-દમનાં લક્ષણ

મન વિષયનતૈં રોકનોં, સમ તિહીં કહત સુધીર |
ઈન્દ્રિયગનકો રોકનોં, દમ ભાખત બુધવીર || ૧૬ ||

(૧) વિષયોથી મનને રોકવું તેને ધીર પુરુષો ‘શમ’ કહે છે. (૨) વિષયોથી ઈન્દ્રિયોના સમુદાયને રોકવો તેને સમર્થ જ્ઞાનીઓ ‘દમ’ કહે છે.

શ્રદ્ધા અને સમાધાનનું લક્ષણ

સત્ય વેદ ગુરુ વાક્ય હૈં, શ્રદ્ધા અસ વિશ્વાસ |
સમાધાન તાકૂં કહત, મન વિછેપકો નાસ || ૧૭ ||

(૩) ગુરુ અને વેદનાં વચન સાચાં જ છે એવા વિશ્વાસને ‘શ્રદ્ધા’ કહે છે. (૪) મનના વિક્ષેપ (ચંચળતા)ના નાશને ‘સમાધાન’ કહે છે.

ઉપરામનું લક્ષણ

ચોપાઈ

સાધન સહિત કર્મ સબ ત્યાગૈ, લખિ વિષસમ વિષયનતૈં ભાગે |
દૃગ નારી લખિ વ્હૈ જિય ગ્લાના, યહ લચ્છન ઉપરામ બખાના || ૧૯ ||

સ્ત્રી, ધન, જાતિ અભિમાન આદિ કર્મનાં સાધનો સહિત સઘળાં કર્મનો ત્યાગ કરવો, તથા શબ્દાદિ વિષયોને ઝેરના જેવા જાણીને તેનાથી દૂર નાસવું તેમ જ આંખો વડે સ્ત્રીને જોઈ મનમાં ગ્લાનિ ઉપજવી (સ્ત્રી માટે પુરુષને જોઈને) – એ ઉપરામના લક્ષણોને પંડિતોએ વખાણ્યાં છે.

તિતિક્ષાનું લક્ષણ

દોહા

આતપ સીત છુધા તૃષા, ઈનકો સહન સ્વભાવ |
તાહિ તિતિચ્છા કહત હૈ, કોવિદ મુનિવર રાવ || ૧૯ ||

તાપ, ટાઢ, ભૂખ, તરસ – એ સર્વને સહન કરવાના સ્વભાવને વિદ્વાન એવા ઉત્તમ સંન્યાસીઓ ‘તિતિક્ષા’ કહે છે.

શમાદિ સાધનોની પરસ્પર અપેક્ષા

સમાદિષટ્ સંપતિકો, ભાખત સાધન એક |
ઈમ નવ નહિં સાધન ભનૈ, કિન્તુ ચ્યારિ સવિવેક || ૨૦ ||

ઉપર જે શમ આદિ છ સાધનોની પ્રાપ્તિ કહી, તે બધાં મળીને વિદ્વાનો એક જ સાધન માને છે; માટે બધાં મળીને નવ નહિ પણ ચાર જ સાધન છે એમ વિવેકી પુરુષો કહે છે. 


વધુ આવતા અંકે…


Categories: વિચારસાગર | Leave a comment

Post navigation

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: