Posts Tagged With: પ્રયોગ

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૯)

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ભ.ગી.૬.૧૮ ||

अत्यन्त वश में किया हुआ चित्त जिस काल में परमात्मा में ही भलीभाँति स्थित हो जाता है, उस काल में सम्पूर्ण भोगों से स्पृहारहित पुरुष योगयुक्त है, ऐसा कहा जाता है॥

વશમાં કરેલું ચિત્ત જે વખતે પોતાના સ્વરૂપમાં જ સ્થિત થઈ જાય છે અને સ્વયં સમસ્ત પદાર્થોથી નિ:સ્પૃહ થઈ જાય છે તે વખતે તે યોગી છે એમ કહેવાય છે.

વિનિયતં ચિત્તમ : વશમાં કરેલું ચિત્ત. ચિત્તની પાંચ અવસ્થા છે. મૂઢ, ક્ષિપ્ત, વિક્ષિપ્ત, એકાગ્ર, નિરુદ્ધ.

મૂઢ અવસ્થા: આ અવસ્થામાં નિદ્રા, તંદ્રા, ભય, મોહ, આળસ અને દિનતા અનુભવે છે. આ અવસ્થામાં તમસ ગુણ પ્રધાન હોય છે. નિમ્ન કે અધમ કક્ષાના મનુષ્યોના ચિત્તની આવી અવસ્થા હોય છે.

ક્ષિપ્ત અવસ્થા: આ અવસ્થામાં ચિત્ત ધર્મ-અધર્મ, રાગ-વૈરાગ્ય, જ્ઞાન-અજ્ઞાન વચ્ચે જોલા ખાધા કરે છે. આ અવસ્થામાં રજોગુણ પ્રધાન હોય છે. વ્યક્તિ રાગ-દ્વેષના દ્વંદ્વોમાં ફસાયેલી રહે છે. સામાન્ય સંસારી મનુષ્યોના ચિત્તની આવી અવસ્થા હોય છે.

વિક્ષિપ્ત અવસ્થા: આ અવસ્થામાં જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ધર્મમાં ચિત્ત સ્થિત થાય છે. ચહેરા પર પ્રસન્નતા, ક્ષમા, ધૈર્ય, શ્રદ્ધા, દાન, દયા અને ઓજસ્વીતા જોવા મળે છે. આ અવસ્થામાં ચિત્ત સત્વગુણ પ્રધાન હોય છે પણ સાથે સાથે થોડો રજોગુણ પણ રહેતો હોવાથી ચિત્ત વિક્ષિપ્તતા અનુભવે છે. કર્મયોગીનું ચિત્ત વિક્ષિપ્ત પ્રકારનું હોય છે. તે અદ્યાત્મ માર્ગનો જિજ્ઞાસુ હોય છે અને પરમ પદને પંથે પ્રયાણ કરવાની ઈચ્છાવાળો હોય છે.

એકાગ્ર અવસ્થા: આ અવસ્થામાં તમોગુણ અને રજોગુણની નિવૃત્તિ થઈને સત્વગુણ પ્રધાન બને છે. ચિત્ત સ્ફટીકમણી જેવું નિર્મળ અને શુદ્ધ બની જાય છે. આ અવસ્થામાં પૂર્વના રજોગુણ તથા તમોગુણના સંસ્કારોની ઝલક ક્યારેક જોવા મળે છે પણ તે તેમને કશી અસર ઉપજાવી શકતાં નથી. આવી અવસ્થા યોગીઓની હોય છે. ચિત્તની આવી અવસ્થાને સંપ્રજ્ઞાત યોગ અથવા સંપ્રજ્ઞાત સમાધિ કહે છે.

નિરુદ્ધ અવસ્થા: એકાગ્ર અવસ્થામાં સાધકને ચિત્ત અને આત્માના ભેદનું સ્પષ્ટ જ્ઞાન થઈ જાય છે. યોગીની આ સ્થિતિને વિવેકખ્યાતિ કહે છે. જો કે એકાગ્ર અવસ્થા પણ ત્રિગુણનું પરીણામ હોવાથી આ અવસ્થા પણ યોગીને સુખ-દુ:ખ રુપ લાગે છે અને તે એકાગ્ર અવસ્થામાંથીયે આગળ જવા ઈચ્છે છે. એકાગ્ર અવસ્થાથીયે આગળ વધીને સત્વગુણનોયે ત્યાગ કરીને ચિત્ત જ્યારે માત્ર આત્માનો જ અનુભવ કરે છે ત્યારે તેની નિરુદ્ધ અવસ્થા થઈ જાય છે. આ અવસ્થામાં યોગી અવિદ્યા, અસ્મિતા, રાગ, દ્વેષ અને અભિનિવેશ તે પાંચેય ક્લેશોથી મુક્ત થઈ જાય છે. અહીં જ્ઞાનાગ્નિથી કર્માશયના બીજ પણ બળીને નષ્ટ થઈ જાય છે. આ અવસ્થાને અસંપ્રજ્ઞાતયોગ , અસંપ્રજ્ઞાત સમાધિ કે નિર્બિજ સમાધિ કહે છે.

આત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે : આમ સારી રીતે વશમાં કરેલું ચિત્ત આત્મામાં સ્થિત થઈ જાય છે.

સર્વકામેભ્ય: નિ:સ્પૃહ: જ્યાં સુધી રજોગુણ, તમોગુણ છે ત્યાં સુધી વિષયોની કામનાઓ અને પદાર્થોમાંથી સુખ પ્રાપ્ત કરવાની ભાવના રહે છે. શુદ્ધ સાત્વિક ચિત્ત કામનાઓથી રહિત થઈ જાય છે. આત્મામાં સ્થિત રહેનારને સ્વરુપનો જ એટલો આનંદ રહે છે કે પછી પદાર્થોનો ક્ષુલ્લક આનંદ તુચ્છ બની જાય છે. પછી તેને પદાર્થો દ્વારા સુખ મેળવવાની કશી કામના રહેતી નથી.

આમ જ્યારે સાધકનું ચિત્ત સારી રીતે વશ થઈને આત્મામાં સ્થિત થઈ જાય છે તથા સમસ્ત પદાર્થો પ્રત્યે સ્પૃહા રહિત થઈ જાય છે ત્યારે તે યોગી છે એમ કહેવાય છે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૮)

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ભ.ગી.૬.૧૭ ||

दुःखों का नाश करने वाला योग तो यथायोग्य आहार-विहार करने वाले का, कर्मों में यथायोग्य चेष्टा करने वाले का और यथायोग्य सोने तथा जागने वाले का ही सिद्ध होता है ॥17॥

દુ:ખનો નાશ કરનાર યોગ તો યથાયોગ્ય આહાર વિહાર કરનારનો, કર્મોમાં યથાયોગ્ય ચેષ્ટા કરનારનો તથા યથાયોગ્ય ઊંઘનાર તેમજ જાગનારનો જ સિદ્ધ થાય છે.

યુક્તાહારવિહારસ્ય: આયુર્વેદમાં કહ્યું છે કે આહાર તે જ ઔષધ. ભોજન સત્ય અને ન્યાયપૂર્વક કમાયેલા ધનનું, સાત્વિક હોવું જોઈએ. અપવિત્ર ન હોવું જોઈએ. સ્વાદબુદ્ધિથી કે પુષ્ટબુદ્ધિથી નહીં પણ સાધનબુદ્ધિથી કરવું જોઈએ. આયુર્વેદની દૃષ્ટિથી સુગમતાથી પચી શકે તેવું હોવું જોઈએ. ભોજન શરીરને અનુકૂળ, હળવું, સુપાચ્ય અને જેટલી ભૂખ હોય તેના કરતાં થોડું ઓછું હોવું જોઈએ. વળી તે યોગ્ય સમયે લેવાવું જોઈએ. આવું ભોજન કરવાવાળો જ યુક્તાહારી છે.

વિહાર પણ યથાયોગ્ય હોવો જોઈએ. વધારે કે ઓછું નહીં પણ પ્રમાણસર હરવા ફરવાનું હોવુ જોઈએ, સ્વાસ્થ્યને હિતકારી હોય તેવો વિહાર હોવો જોઈએ. વ્યાયામ, આસનો, પ્રાણાયામ પણ પ્રમાણસર હોવા જોઈએ.

યુક્ત ચેષ્ટસ્ય કર્મસુ: પોતાની પ્રકૃતિ અને કર્તવ્યો અનુસાર સ્થળ, કાળ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે શરીર-નિર્વાહ તથા કુટુંબીઓની અને સમાજની હિતબુદ્ધિથી સેવા કરવાના ભાવથી કર્મો કરવા જોઈએ. આવેલ કર્તવ્યો પ્રસન્નતાપૂર્વક કરનાર યુક્તચેષ્ટ છે.

યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય : શરીરને પુરતો આરામ મળી રહે અને જાગ્રત અવસ્થાના કાર્યો પ્રસન્નતાપૂર્વક સ્ફુર્તીથી કરી શકાય તેટલી માત્રામાં ઊંઘ હોવી જોઈએ. વધુ પડતી ઊંઘ કે વધુ પડતું જાગરણ ન હોવું જોઈએ.

યોગો ભવતિ દુ:ખહા: આવી રીતે જે યોગ્યમાત્રામાં ખાય છે, વિહાર કરે છે, જાગે છે અને ઊંઘે છે તેવા સાધકને માટે યોગ દુ:ખને હરનાર બને છે.

પ્રત્યેક મનુષ્યને દિવસમાં ૨૪ કલાક મળે છે. સાધક તેને ચાર વિભાગમાં વહેંચી શકે.

૧. આહાર-વિહાર
૨. જીવનનિર્વાહ માટેનો પુરુષાર્થ
૩. ઊંઘ
૪. સાધન, ભજન અને ધ્યાન

કહેવાય છે કે ઊંઘ અને આહાર જેટલા વધારીએ તેટલા વધે અને ઘટાડીએ તેટલા ઘટે. યોગી થવા ઈચ્છનારે ઊંઘ અને આહાર ના સમયમાં ઘટાડો કરીને જીવનનિર્વાહના પુરુષાર્થ તથા સાધન ભજનનો સમય વધારવો જોઈએ.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૭)

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥

हे अर्जुन! यह योग न तो बहुत खाने वाले का, न बिलकुल न खाने वाले का, न बहुत शयन करने के स्वभाव वाले का और न सदा जागने वाले का ही सिद्ध होता है॥ ભ.ગી.૬.૧૬ ॥

હે અર્જુન ! આ યોગ ન તો ખૂબ ખાનારનો અને ન બિલકુલ ખાનારનો તથા ન ઘણું ઊંઘનારનો અને ન સતત જાગનારનો જ સિદ્ધ થાય છે.

અધિક ખાવાથી પેટ ભારે થઈ જાય. કાયમ વધારે ખાનારની ચરબી વધી જાય અને અદોદળા થઈ જાય. તેવા લોકોને ધ્યાનમાં બેસવું કઠીન થઈ પડે.

બિલકુલ ન ખાય તો શરીરની શક્તિ ઘટી જાય. નબળા શરીરવાળાથી સાંસારીક કાર્યોયે સરખાં ન થાય તો ધ્યાનમાં પણ બેસવું દૂષ્કર બને.

વધુ પડતા ઉંઘ્યા કરનાર આળસ, પ્રમાદ અને જડતાથી ઘેરાઈ જઈને ધ્યાનનો યોગ્ય અભ્યાસ કરી શકતા નથી.

સતત જાગનારા પણ શરીરના અવયવોને પુરતો આરામ ન મળ્યો હોવાથી ધ્યાનનો યોગ્ય અભ્યાસ કરી શકતાં નથી.

ભગવાન બુદ્ધે સાધનાકાળે ખોરાક લેવાનું છોડી દીધું અને સતત પરમતત્વની આરાધનામાં લાગી રહેતા પણ તેમને પરમતત્વની ઝાંખી ન થઈ. જ્યારે ભોળા ગ્રામ્યજનોએ આપેલો થોડોક ખોરાક ગ્રહણ કર્યો ત્યાર બાદ ધ્યાનમાં તેમને પરમ તત્વની અનુભૂતી થઈ. ઉપદેશકાળે તેમણે લોકોને મધ્યમ માર્ગનો ઉપદેશ કરેલો અને કહેલું કે “વીણાના તાર એટલા ન ખેંચો કે તે તુટી જાય અને વીણાના તાર એટલા ઢીલા ન રાખો કે તેમાંથી સંગીત જ ન નીકળે.”

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૬)

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ભ.ગી.૬.૧૫ ||

वश में किए हुए मनवाला योगी इस प्रकार आत्मा को निरंतर मुझ परमेश्वर के स्वरूप में लगाता हुआ मुझमें रहने वाली परमानन्द की पराकाष्ठारूप शान्ति को प्राप्त होता है ॥

વશ કરેલા મનનો યોગી મનને આ રીતે નિરંતર પરમાત્મામાં જોડીને મારામાં સમ્યક સ્થિતિવાળી જે નિર્વાણ પરમા શાન્તિ છે, તેને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

યોગી નિયતમાનસ: – જેનો મન ઉપર અધિકાર છે, તે નિયતમાનસ છે. સાધક નિયતમાનસ ત્યારે થઈ શકે છે, જ્યારે તેના ઉદ્દેશ્યમાં કેવળ પરમાત્મા જ રહે છે.

કબીરજી કહે છે કે:
ચીંટી ચાવલ લે ચલી, બીચમેં મીલ ગઈ દાલ;
કહત કબીર દોઉ ના મીલે, એક લે દૂજી ડાલ.

કબીરજી વ્યવહારીક દૃષ્ટાંતો દ્વારા આધ્યાત્મિક બોધ બહુ સરળતાથી આપી દેનારા ઓલીયા છે. કહે છે કે એક કીડી ચોખાનો દાણો લઈને જતી હતી ત્યાં તેને રસ્તામાં દાળનો દાણો દેખાયો. તેથી તેને થયું કે લાવને આ દાળનો દાણોયે લેતી જાઉ. જેવો દાળનો દાણો લેવા જાય તો ચોખાનો દાણો પડી જાય. જેવો ચોખાનો દાણો લેવા જાય તેવો દાળનો દાણો પડી જાય. કબીરજી આ જોઈને હસી પડ્યાં અને તેમને દોહરો સુઝ્યો હશે કે બંને એક સાથે ન મળે કાં તો ચોખા લે અને કાં તો દાળ લે.

શરુઆતના સાધકનુંયે આવું જ છે ને? ઘડીક તેનું મન સંસારના વિષયોમાં રમણ કરે છે અને ઘડીક તેનું મન પરમાત્માનું ધ્યાન કરે છે. કબીરજી જેવા પરમતત્વને પામનાર કહે છે કે મન એક છે તો બંને બાબત પર એકસાથે કેવી રીતે ચિંતન થશે? કાં તો પરમાત્માનું ચિંતન કર અને કાં તો સંસારમાં પુરુષાર્થ કર.

જેમનું મન નિયતમાનસ નથી તેનું મન ધ્યાન કરતી વખતે સંસારનું ચિંતન ક્યારે કરવા લાગે છે તે ખ્યાલ રહેતો નથી. તેવા સાધકે જેવો ખ્યાલ આવે કે મન ધ્યાન વખતે સાંસારીક બાબત ચિંતવવા લાગ્યું છે તો તરત સાવધાન થઈને ફરી મનને કાબુમાં લઈને પરમાત્મામાં જોડવું જોઈએ.

યુગ્જનૈવં આત્માનમ: નો અર્થ છે કે મન જેવું સંસારનું ચિંતન શરુ કરે તો ફરી પાછું તેને પરમાત્મામાં જોડવું જોઈએ.

સદા એટલે રોજ નીયમીત રીતે ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

શાંતિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામધિગચ્છતિ : શાંતિ બે પ્રકારની હોય છે – શાંતિ અને પરમશાંતિ. સંસારના વિષયોના ચિંતનના ત્યાગથી શાંતિ થાય છે અને પરમાત્મતત્વની પ્રાપ્તિ થતાં પરમશાંતિ થાય છે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૫)

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥

ब्रह्मचारी के व्रत में स्थित, भयरहित तथा भलीभाँति शांत अन्तःकरण वाला सावधान योगी मन को रोककर मुझमें चित्तवाला और मेरे परायण होकर स्थित होए॥ ભ.ગી.૬.૧૪॥

સમ્યક રીતે શાંત અન્ત:કરણનો, નિર્ભય તથા જે બ્રહ્મચારીના વ્રતમાં સ્થિત છે એવો સાવધાન ધ્યાનયોગી મનને સંયત કરી મારામાં ચિત્ત જોડી મારા પરાયણ થઈને ધ્યાનમાં બેસે.

રાગદ્વેષથી જેનું અંત:કરણ મુક્ત છે તે પ્રશાન્તાત્મા છે. જેનું ચિત્ત પરમાત્મામાં લાગેલું છે તેનું મન સંસારની રીદ્ધિ સિદ્ધિથી ઉપરામ થઈ ગયું હોય છે. સંસારથી સંબધિત રહેવાને લીધે જ રાગ દ્વેષ, હર્ષ શોક, માન અપમાન વગેરે દ્વંદ્વો અનુભવાય છે. પરમાત્માં સાથે ચિત્ત જોડાતા આપો આપ મન શાંત થઈ જાય છે.

વિગતભી: એટલે નિર્ભય. ભય શેને લીધે થાય છે? શરીરમાં હું પણું કરવાથી અને શરીર સાથે સંબંધિત પ્રાણી પદાર્થોમાં મારાપણું કરવાથી જ્યારે જ્યારે શરીર કે શરીરને અનુકુળ પ્રાણી પદાર્થોની હાની થાય ત્યારે ભય થાય છે. પ્રાણીમાત્રને સહુથી મોટો ભય મૃત્યુનો હોય છે. યોગી કે જે પોતાને પરમાત્માના અંશરુપ આત્મા સમજે છે તેનું શરીર સાથે તાદાત્મ્ય છુટી ગયું હોય છે તેથી તે સર્વદા ભયમુક્ત રહે છે.

સીકંદર જ્યારે દુનિયા જીતવા નીકળ્યો ત્યારે તેનો ડંડામીસ સાથેનો સંવાદ ઘણો અદભુત છે. ડંડામીસનું શરીર સાથેનું તાદાત્મ્ય છુટી ગયું હતું અને તે અનંત સાથે એકતાર થયેલા મહાપુરુષ હતા તેથી સીકંદર જેવો રાજવી પણ તેને લેશમાત્ર ભય ઉપજાવી શક્યો નહીં.

બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિત: – જેનું ચિત્ત સદૈવ બ્રહ્મમાં ચરે છે તે બ્રહ્મચારી છે. ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિને સદૈવ સત્તા સમર્થ્ય આપનાર બ્રહ્મમાં જેનું ચિત્ત વિચર્યા કરતું હોય તે જ સાચો બ્રહ્મચારી છે. જેમ શહેનશાહને મન તુચ્છ વસ્તુની મહતા હોતી નથી તેમ બ્રહ્મમાં વિચરણ કરનારને સંસારના તુચ્છ ભોગો અને ઈન્દ્રિયોના ક્ષુલ્લક વિષયોમાં આસક્તિ નથી હોતી.

મન: સંયમ્ય મચ્ચિત: – પરમાત્મામાં ચિત્ત રાખવું. જો સંસારમાં ચિત્ત હશે તો સંસારનું ચિંતન થશે અને તો ધ્યાનમાં બેસે ત્યારે પણ સંસારની પળોજણના જ વિચારો આવશે પણ પરમાત્મામાં ચિત્તને જોડ્યું હશે તો મન શાંત થઈ ને સહજ ધ્યાનાવસ્થા તરફ ગતી કરશે.

યુક્ત: – મન હંમેશા પરમાત્મામાં જ લાગેલું રહે અને સંસાર તરફ ન જાય તે માટે જાગ્રત રહેનાર.

આસીત મત્પર: – કેવળ ભગવત્પરાયણ થઈને બેસવું અર્થાત ઉદ્દેશ્ય, લક્ષ્ય કે ધ્યેય કેવળ ભગવાનનું જ રહે. ભગવાનના સિવાય કોઈ પણ સાંસારિક વાસના, આસક્તિ, કામના, સ્પૃહા, મમતા ન રહે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , | 1 Comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૪)

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्‌ ॥ ભ.ગી.૬.૧૩ ||

काया, सिर और गले को समान एवं अचल धारण करके और स्थिर होकर, अपनी नासिका के अग्रभाग पर दृष्टि जमाकर, अन्य दिशाओं को न देखता हुआ ॥

કાયા, મસ્તક અને ડોકને સીધાં અચળ રાખીને અને અન્ય દિશાઓમાં ન જોતો પોતાની નાસિકાના અગ્રભાગે દૃષ્ટિ ટેકવીને સ્થિર થઈ બેસે.

ધ્યાન દરમ્યાન શરીર કેવી રીતે રાખવું તથા ચિત્તવૃત્તિ તથા દૃષ્ટિ ક્યાં રાખવી તે સારી રીતે સમજાવ્યું છે. ભગવદગીતામાં કોઈ આસન સિદ્ધાસન, પદ્માસન, સ્વસ્તિકાસન તેવા નામ નથી આપ્યાં પણ તેવું આસન હોવું જોઈએ કે જેમાં ધડ, ડોક અને માથું સીધાં રહે. શરીર આગળ, પાછળ કે આજુ બાજુ ક્યાંય જુકેલું ન હોવું જોઈએ. શરીર આગળ જુકે તો નિદ્રા આવે અને પાછળ જુકે તો જડતા આવે. આજુબાજુમાં જુકે તો ચંચળતા આવે તેથી તે સહેજ પણ જુકેલું ન રહે પણ સીધું ટટ્ટાર રહે તેમ રાખવું જોઈએ.

શરીરને સ્થીર રાખ્યાં પછી દશે દિશાઓમાં ક્યાંય ન જોતા નાસીકાગ્ર તરફ દૃષ્ટી રાખવી. નાસીકાગ્રે દૃષ્ટી રાખવાનું તારત્મય તે છે કે આંખો અર્ધનિમીલિત રાખવી. આંખોને અર્ધ મીંચેલી રાખવાનું કહેવા પાછળનો હેતુ તે છે કે જો આંખો ખુલ્લી હશે તો બહારના દૃશ્યો દેખાશે જે ધ્યાનમાં વિક્ષેપ કરશે અને આંખો બંધ રાખવાથી નિદ્રા આવવાની શક્યતા રહે છે.

આવી રીતે આસન પર બેસીને જેટલો વધુ સમય બેસી શકાય તેટલો સમય ધ્યાન કરવું જોઈએ. સામાન્ય રીતે કોઈ પણ આસનમાં ત્રણ કલાક બેસવાથી તે આસન સિદ્ધ થઈ જાય છે. તેથી સાધકે ત્રણ કલાક સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

નોંધ: ધ્યાન બને તો બ્રાહ્મમુહુર્તમાં કરવું જોઈએ જેથી મોબાઈલ ફોન, આગંતુકોની ડોરબેલ કે અન્ય કોઈ સાંસારીક બાબતોથી વિક્ષેપ ન થાય. ધ્યાનમાં બેસતી વખતે ચિત્ત પ્રસન્ન હોય તો તે વિશેષ યોગ્યતા જાણવી.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૩)

બુદ્ધ પુર્ણિમા

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्‌ ॥ ભ.ગી.૬.૧૧ ||

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ભ.ગી.૬.૧૨ ||

शुद्ध भूमि में, जिसके ऊपर क्रमशः कुशा, मृगछाला और वस्त्र बिछे हैं, जो न बहुत ऊँचा है और न बहुत नीचा, ऐसे अपने आसन को स्थिर स्थापन करके ॥11॥

उस आसन पर बैठकर चित्त और इन्द्रियों की क्रियाओं को वश में रखते हुए मन को एकाग्र करके अन्तःकरण की शुद्धि के लिए योग का अभ्यास करे ॥12॥

શુદ્ધ ભૂમિ જેના પર ક્રમશ: દર્ભ, મૃગચર્મ અને વસ્ત્ર પાથેરલા છે. તેમજ જે ન ઘણા ઊંચા અને ન ઘણા નીચા એવા પોતાના આસનને સ્થિરરૂપે સ્થાપીને

તે આસન પર બેસીને ચિત્ત અને ઈન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને વશમાં રાખી મનને એકાગ્ર કરીને અન્ત:કરણની શુદ્ધિ માટે યોગનો અભ્યાસ કરે.

સહુ પ્રથમ તો જે સ્થળે યોગનો અભ્યાસ કરવાનો છે તે ભૂમિ શુદ્ધ અને પવિત્ર હોવી જોઈએ. કોઈ નદી કીનારો કે શાંત અરણ્ય કે કોઈ શાંત આશ્રમ કે પછી ઘરનો કોઈ ઓરડો કે જે માત્ર યોગાભ્યાસ માટે જ અલાયદો રાખ્યો હોય તેવું સ્થળ પસંદ કરવું જોઈએ. વિદ્યાર્થી કાઈ રસ્તા પર બેસીને કે બસમાં કે ટ્રેનમાં કે હાલતા ચાલતા જેમ વિદ્યાભ્યાસ ન કરી શકે પરંતુ યોગ્ય વર્ગખંડ અભ્યાસ માટે જોઈએ તેમ યોગાભ્યાસ માટે પણ યોગ્ય સ્થળ હોવું જોઈએ.

જે સ્થાન પર બેસે તે ન તો અતી ઉંચુ હોવું જોઈએ કે ન તો સાવ ભૂમીને અડીને હોવું જોઈએ વળી શરીરનો સીધો જ ભૂમી સાથે સંપર્ક ન થાય એટલા માટે દર્ભ, કુદરતી રીતે મૃત્યુ પામેલ મૃગનું ચર્મ અને તેના પર વસ્ત્ર બીછાવવું. હવેના યુગમાં મૃગચર્મ પર બેસવા જઈએ તો વન વિભાગ કેસ ફટકારી દે તેથી મૃગચર્મને બદલે કામળો કે ઉનનું ગરમ આસન પાથરવું જોઈએ જેથી શરીરમાં ઉત્પન્ન થતી ઉર્જા જમીન સાથે સંપર્કમાં આવીને જમીનમાં ન ચાલી જાય.

આ આસન પોતાનું હોવું જોઈએ. આવા આસન પર સિદ્ધાસન, સ્વસ્તિકાસન કે પદ્માસન વાળીને સ્થીરતાથી દિર્ઘકાળ સુધી બેસવું.

આ આસન પર બેસીને મનને એકાગ્ર કરીને તથા ઈન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને અંત:કરણની શુદ્ધિ માટે દિર્ઘકાળ સુધી યોગાભ્યાસ કરવો જોઈએ.

શરુઆતમાં એકાદ કલાક થી શરુ કરીને સમયની અનુકુળતા મુજબ ૩ થી ૫ કલાક સુધી સમય વધારી શકાય. ઘણાં નિવૃત્ત યોગીઓ અઢાર કલાક સુધી પણ ધ્યાનનો અભ્યાસ કરતાં હોય છે. ટુંકમાં સમય અને શક્તિ પ્રમાણે જેટલો વધારે સમય અભ્યાસ થઈ શકે તેટલો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૨)

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ભ.ગી.૬.૧૦ ||

मन और इन्द्रियों सहित शरीर को वश में रखने वाला, आशारहित और संग्रहरहित योगी अकेला ही एकांत स्थान में स्थित होकर आत्मा को निरंतर परमात्मा में लगाए॥

ભોગબુદ્ધિથી સંગ્રહ ન કરવાવાળો, કશાયની ઈચ્છા ન રાખનાર અને અંત:કરણ તથા શરીરને વશમાં રાખનાર યોગી એકલો જ એકાન્ત સ્થળે સ્થિત થઈને મનને નિરંતર પરમાત્મામાં જોડે.

જેવી રીતે બાળમંદિરમાં પ્રવેશ મેળવવો હોય તો તેની પ્રવેશ લાયકાત ૩-૪ વર્ષની હોય છે. જેવું બાળમંદિર હોય તેવી ફી ભરવી પડે પછી પ્રવેશ મળે. તેવી રીતે કોલેજના કોઈ કોર્સમાં પ્રવેશ મેળવવો હોય તો ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળામાં જે પ્રકારનો અભ્યાસ કર્યો હોય અને જેટલા ગુણ મળ્યા હોય તે પ્રમાણે કોલેજના જે તે વિષયમાં વધુ અભ્યાસ માટે પ્રવેશ મળે.

યોગમાર્ગમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે આગળના શ્લોકોમાં બતાવેલ અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કર્યો હોય તે લાયક છે. કેટલાક સાધકો ઉપરનો અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ થયા વગર સીધા જ ધ્યાનમાં બેસવાનો પ્રયાસ કરે છે પરીણામે તેમને એટીકેટી આવે છે અને ફરી પાછા ઉપરોક્ત વિષય ભણવા જરુરી બને છે. કેટલાક નાપાસ કે નાસીપાસ થઈને યોગી થવાનો અભ્યાસક્રમ છોડી પણ દેતા હોય છે.

અહીં સહુ પ્રથમ તો અપરિગ્રહની વાત કરતા જણાવ્યું કે જેમનો ભોગબુદ્ધિથી સંગ્રહ કરવાનો સ્વભાવ છુટી ગયો છે તેવી વ્યક્તિ.

નિરાશી: અપરિગ્રહ તે બાહ્ય સંગ્રહમાંથી મુક્તિ છે જ્યારે નિરાશી તે આંતરીક ઈચ્છાઓ અને સંગ્રહ તથા કામના અને આશાઓમાંથી મુક્ત થયેલ હોય તેને કહે છે. વળી યતચિત્તાત્મા એટલે કે અંત:કરણમાંથી પણ જેની વિષયબુદ્ધિ સંપૂર્ણપણે ચાલી ગઈ છે અને જે સંપૂર્ણ રાગરહિત છે તેવી વ્યક્તિ.

યોગી એટલે કે જેનું ધ્યેય કેવળ પરમાત્મા છે અને પરમાત્મા સિવાયના સર્વ ધ્યેયનો જેણે ત્યાગ કર્યો છે તેવી વ્યક્તિ.

એકાકી :
પ્રેમગલી અતી સાંકડી ; તામે દો ના સમાય.

જેણે પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવા છે તેને વળી સંગની શું જરુર હોય? સંગ હોય તો સંગીની અનુકુળતા પ્રતિકુળતા જોવી પડે, તેના વિચારો આવે તેથી યોગી થવા ઈચ્છનારે એકાકી એટલે કે એકલા રહેતા શીખવું જરુરી છે.

યાદ છે કવિવરનું પહેલું ગીત :
એકલો જાને, એકલો જાને, એકલો જાને રે

આત્માનં સતતં યુંગ્જીત : અપરીગ્રહી, નિરાશી, યોગી, એકાકી અને યતચિત્તાત્મા વગેરે ગુણો પ્રાપ્ત કર્યા પછી એકાંતમાં સતત પરમાત્માનું ચિંતન કરે.

સઘળા બંધનો છોડી દીધા પછી હોડીને પાણીના પ્રવાહમાં વહેતી મુકવામાં આવે તો તે સડસડાટ ચાલે કે નહીં? અને જો તેના લંગર છોડ્યા ન હોય, હોડી મજબૂત ન હોય, પવનની દિશા અનુકુળ ન હોય, હલેસા કે એંજીન ન હોય, નાવીક કુશળ ન હોય તો હોડી મજધારે ડુબવાની શક્યતા રહે કે નહીં?

તો યોગી થવા ઈચ્છનારે પણ આ રીતે સાધન સંપન્ન થઈને પછી એકાંતમાં પરમાત્માનું સતત ચિંતન કરવું જોઈએ.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , , , , , , | 1 Comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૧)

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ભ.ગી.૬.૯ ||

सुहृद् (स्वार्थ रहित सबका हित करने वाला), मित्र, वैरी, उदासीन (पक्षपातरहित), मध्यस्थ (दोनों ओर की भलाई चाहने वाला), द्वेष्य और बन्धुगणों में, धर्मात्माओं में और पापियों में भी समान भाव रखने वाला अत्यन्त श्रेष्ठ है ॥

સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષ્ય તેમજ બંધુગણોમાં અને ધર્માત્માઓમાં અને પાપીઓમાં પણ સમાન ભાવ રાખનાર મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ છે.

સુહ્રદ : જે માતાની જેમ જ, પરંતુ મમતા રહિત થઈને કારણ વિના પણ સહુનું હિત કરવાના સ્વભાવવાળો હોય છે, તેને ’સુહૃદ’ કહે છે.

મિત્ર: જે ઉપકારના બદલામાં ઉપકાર કરવાવાળો હોય છે, તેને ’મિત્ર’ કહે છે.

અરિ (શત્રુ) : જેનો વિના કારણ બીજાઓનું અહિત કરવાનો સ્વભાવ હોય છે, તેને ’અરિ’ કહે છે.

દ્વેષી : જે પોતાના સ્વાર્થ માટે અથવા કોઈ અન્ય કોઈ વિશેષ કારણને લીધે બીજાઓનું અહિત કે અપકાર કરે છે, તે ’દ્વેષી’ હોય છે.

ઉદાસીન : બે જણા અરસપરસ વાદવિવાદ કરી રહ્યા હોય, તેમને જોઈને પણ જે તટસ્થ રહે છે, કોઈનો કિંચિતમાત્ર પણ જે પક્ષપાત નથી કરતો અને પોતાના તરફથી કંઈ પણ કહેતો નથી, તે ’ઉદાસીન’ કહેવાય છે.

મધ્યસ્થ : વાદવિવાદ કરનારાઓની લડાઈ બંધ થાય અને બંન્નેનું હિત થઈ જાય એવી ચેષ્ટા કરવાવાળો ’મધ્યસ્થ’ કહેવાય છે.

બંધુ: સંબધીગણ

સાધુ: શ્રેષ્ઠ આચરણ કરનાર

પાપી: પાપાચરણ કરનાર

આગળના શ્લોકમાં જોયું કે સર્વ પદાર્થો પ્રત્યે સમબુદ્ધિ રાખનાર યોગી થવા માટે લાયક છે. હવે અહિં જુદા જુદા આચરણ અને વર્તન કરનાર વ્યક્તિઓ સાથે પણ સમબુદ્ધિ રાખનાર વિશેષ રીતે શ્રેષ્ઠ છે તેવું જણાવે છે.

પદાર્થ પ્રત્યે સમત્વ બુદ્ધિ કેળવાવી સહેલી છે પણ વ્યક્તિઓ પ્રત્યે સમત્વબુદ્ધિ કેળવવી ઘણું કઠીન છે. પદાર્થો કશી પ્રતિક્રીયા કરતા નથી જ્યારે વ્યક્તિઓ તો સ્વભાવ અનુસાર પ્રતિક્રિયાઓ કરતી હોય છે.

જે યોગી છે તે આવા અનેકવિધ વ્યક્તિઓ સાથે સમત્વબુદ્ધિ રાખી શકે છે કારણ કે તેણે જ્ઞાન વિજ્ઞાનમાં સ્થિત થઈને જાણી લીધું હોય છે કે અંત:કરણ અને સંસ્કારોના ભેદે સર્વ વ્યક્તિઓ જુદુ, જુદુ આચરણ કરે છે પણ તે સર્વને સત્તા અને સામર્થ્ય આપનાર તો એકમાત્ર પરમાત્માં છે. જેવી રીતે વિજળી ચાલી જતાં જુદા જુદા ગુણધર્મો ધરાવતાં ફ્રીજ, ટીવી, પંખા, બલ્બ, લાઈટ, કોમ્પ્યુટર વગેરે સાધનો એક સાથે તેમનું સામર્થ્ય ગુમાવી દે છે અને વીજળીની સત્તાથી સહુ કોઈ તેમના ગુણધર્મો પ્રમાણે કાર્ય કરવા લાગે છે. તેવી રીતે જુદા જુદા સ્વભાવ અને સંસ્કાર વાળી વ્યક્તિઓ એક જ પરમાત્માના સામર્થ્યથી પોત પોતાનો અભીનય ભજવે છે. જે શ્રેષ્ઠ યોગી છે તે સર્વ પ્રકારની વ્યક્તિઓ પરત્વે તેમની વર્તણુંક પ્રમાણે વ્યવહાર કરશે પણ અંદરથી તો તેની સર્વમાં સમબુદ્ધિ જ હશે અને સારી રીતે સમજતો હશે કે સર્વ કોઈ એક માત્ર પરમાત્માના જ અંશરુપે અભીનય ભજવે છે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , , , , , , , , , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૧૦)

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकांचनः || ભ.ગી.૬.૮ ||

जिसका अन्तःकरण ज्ञान-विज्ञान से तृप्त है, जिसकी स्थिति विकाररहित है, जिसकी इन्द्रियाँ भलीभाँति जीती हुई हैं और जिसके लिए मिट्टी, पत्थर और सुवर्ण समान हैं, वह योगी युक्त अर्थात भगवत्प्राप्त है, ऐसे कहा जाता है॥

જેનું અંત:કરણ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, જેની સ્થિતિ વિકારરહિત છે, જેની ઈન્દ્રિયો સારી પેઠે જિતાયેલી છે તેમજ જે માટી, પથ્થર અને સુવર્ણમાં સમબુદ્ધિ છે. એવો યોગી યુક્ત (યોગારૂઢ) કહેવાય છે.

આત્મસંયમ યોગનું બીજું નામ ધ્યાન યોગ છે. ગૃહસ્થ જ્યારે આ બધું વાંચે ત્યારે તેને ખ્યાલ આવે કે સામાન્ય મનુષ્ય અને યોગી વચ્ચે બાહ્ય રીતે નહીં પણ તેની આંતરીક મનોદશા અને ચિત્તની વૃત્તિમાં કેટલો બધો તફાવત હોય છે.

જેમનું અંત:કરણ જ્ઞાન એટલે કે પરમાત્માની જાણકારી અને વિજ્ઞાન એટલે પરમાત્માનો અનુભવ કરવા માટેના પ્રયોગો, અભ્યાસ તથા અનુભુતીમાં લીન રહે છે તેવો યોગી સતત જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત રહે છે.

કૂટ એટલે એરણ. લુહારની કોઢમાં એક લોખંડની મજબૂત એરણ હોય છે તેની ઉપર અનેક ઓજારો ઘડાય પણ એરણન સ્વરુપમાં કશો ફેરફાર ન થાય. સોનીને ત્યાંયે એરણ હોય છે. તેની ઉપર કેટલાયે દાગીના ઘડાય પણ એરણ નીર્વીકાર રહે. તેવી રીતે જે કૂટસ્થ એટલે કે સાક્ષી ચૈતન્યમાં સ્થિત છે તેના અંત:કરણમાં અનેક વૃત્તિઓ આવે અને જાય પણ તે વૃત્તિઓ સાથે તાદાત્મ્ય સાધવાને બદલે યોગી નિર્વિકાર રહીને ચૈતન્યમાં જ સ્થિત રહે છે.

કઠોપનિષદમાં આપણે જોયું છે કે શરીરને રથની ઉપમા આપવામાં આવી છે અને ઈન્દ્રિયોને ઘોડાની ઉપમા આપવામાં આવી છે. જો રથ સાથે જોડાયેલા ઘોડાઓ યથેચ્છ વિહાર કરે તો રથને જરુર ખાડામાં નાખે. તેવી રીતે જેમનો ઈન્દ્રિયો પર કાબુ નથી તેમની ઈન્દ્રિયો દુર્દશા કર્યા વગર રહેતી નથી. યોગી તે છે કે જેમણે તેમની ઈન્દ્રિયોને સારી રીતે જીતી લીધી છે.

માટી, સોનું અને પથ્થરમાં જેમની દૃષ્ટી સમાન છે. વાસ્તવમાં માટી, સોનું અને પથ્થર ત્રણેય પ્રાકૃતિક પદાર્થો છે. ઉત્પતિ-વિનાશ ધર્મવાળા છે. તેમની વચ્ચે ભેદ માત્ર વ્યવહારીક મૂલ્યનો છે. જે યોગી છે તેમની દૃષ્ટી સર્વ પદાર્થો પ્રત્યે સમાન જ હોય છે. તે તેનું વ્યવહારિક મૂલ્ય જાણતા હોય છે પણ આધ્યાત્મિક દૃષ્ટીએ કે પારમાર્થિક દૃષ્ટીએ તો તે સઘળાં ભૌતિક પદાર્થો જ છે.

આમ પરમાત્મામાં રત, સાક્ષીભાવમાં સ્થિત, ઈન્દ્રિયોને સારી રીતે જીતેલો તથા સર્વ ભૌતિક પદાર્થો પ્રત્યે સમાન બુદ્ધિવાળો યોગી યોગારૂઢ ગણાય છે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , , , , , , | Leave a comment

Create a free website or blog at WordPress.com.