લેખ 30 ધ્યાનમાં સફળતાનાં સૂત્રો – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

ઓરા, કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરે વિષે લેખમાળાના પહેલા તબક્કામાં (લેખ ૨1 સુધી) સમજ્યા પછી આપણી ચર્ચા ધ્યાનને લગતાં વિવિધ પાસાંઓ પર ચાલી રહી છે. વાત કરીએ થોડા એવા મુદ્દાઓની કે જે ધ્યાનમાં રાખવાથી ધ્યાનના વધુ લાભ ઉઠાવી શકાશે.

1. યોગ્ય માર્ગદર્શન:

‘ધ્યાન’ કરવું એકદમ સરળ હોવા છતાં શરૂઆતમાં યોગ્ય માર્ગદર્શન ખૂબ જ લાભદાયી નીવડી શકે. કોઈ શિબિર કે રિટ્રીટ દ્વારા અથવા તો કોઈ ધ્યાન કેન્દ્ર પર શરૂઆત કરીએ તો આ માર્ગદર્શન મળી શકે. કોઈ અનુભવી મિત્રોને પૂછી પણ શકાય. ‘પૂછતા પંડિત થવાય’ તે સૂત્ર યાદ રાખીને સંકોચ વગર મનમાં જે કંઈ શંકા-કુશંકા કે જિજ્ઞાસા હોય તે બહાર લાવવાથી ફાયદો જ થશે. એ ખ્યાલ રાખવાનો કે જે કોઈ પણ માધ્યમ દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવીએ છીએ તેની વિશ્વસનીયતા કેટલી છે.

2. યોગ્ય પદ્ધતિ:

અહીં કહેવાનું તાત્પર્ય એ નથી કે કોઈ પદ્ધતિ અન્ય પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં શ્રેષ્ઠ છે અને માટે તે જ યોગ્ય છે અને તે જ અપનાવવી જોઈએ. * ‘યોગ્ય પદ્ધતિ’ મતલબ મારા જીવનની આ ક્ષણે, એ પદ્ધતિ કે જે મારા માટે શ્રેષ્ઠ છે.’*

સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે કે કોઈના કહેવાથી ઘ્યાન શરૂ કરીએ, કોઈ એક પદ્ધતિ અપનાવી લઈએ અને એ જ પદ્ધતિ ચાલુ રાખીએ. થોડા ફાયદા પણ થાય. પછી લગે રહો મુન્નાભાઈ ! વર્ષો ના વર્ષો એ જ ઘરેડથી ઘ્યાન કરતા રહીએ.

ખરેખર તો ધ્યાનની ઘણી શૈલીઓ છે, દરેકની પોતાની વિશિષ્ટતા છે; કોઈ એક વ્યક્તિને માટે એક અસરકારક નીવડે, બીજાને બીજી અને ત્રીજાને ત્રીજી. ડિપ્રેશનમાં હોય તે વ્યક્તિને જૂદી પદ્ધતિ અસર કરે, બહુ ચિંતાતુર રહેનારી વ્યક્તિને અલગ. એ મુજબ જ ધારો કે કોઈ શારીરિક રીતે સક્ષમ વ્યક્તિને સક્રિય ઘ્યાન બહુ ફાવ્યું (જેમાં ઘણી શારીરિક ક્રિયા હોય) અને તે જ પદ્ધતિ કોઈ અતિ વૃદ્ધ વ્યક્તિ કે નબળા સ્વાસ્થ્ય સાથેની વ્યક્તિ અપનાવે તો ફાયદાને બદલે કદાચ ગેરફાયદો પણ થઈ શકે.

3. નિયમિત ધ્યાનની આદત:

કોઈનું માર્ગદર્શન કે પ્રોત્સાહન એક નવા રાહ પર ચડાવી શકે, એ રાહ પર ચાલવું તો ખુદને જ પડે. ગોરમહારાજ ફક્ત પરણાવી શકે ! કોઈ પણ નવી સારી આદત પાડવામાં સૌથી મોટો વિરોધ નોંધાવે છે “આળસ” નામની આદત જેને બધી જ ખરાબ આદતોની માતા કહી શકાય. કોઈ પણ વિકાસ રોકાતો હોય તો આ આદતને કારણે. બે વિકલ્પ રહે. એક એ કે આ આદતને બદલીએ. બીજો એ કે આ આદત ચાલુ રાખીએ એમ માનીને કે “માતાનું તો માન રાખવું જોઈએ ને !” ધ્યાનના માર્ગે ખરેખર આગળ વધવું હોય તો પહેલો વિકલ્પ જ રાખવો પડે.

જેટલું શારીરિક સ્નાન જરૂરી તેટલું જ, તેનાથી પણ વધુ આવશ્યક છે માનસિક સ્નાન એટલે કે ઓરાનું સ્નાન. કડકડતી ઠંડીમાં શારીરિક સ્નાનની આળસ આવશે તો કદાચ ચાલશે, માનસિક સ્નાન એટલે કે ધ્યાનમાં આળસ ન કરી શકાય. ઉઠીને જેમ તરત જ બ્રશ કરવાની આદત બચપણથી કેળવાઈ ગયેલી હોય છે તેમ ધ્યાન કરતા થયા ત્યારથી દરરોજ અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તો નિશ્ચિત સમયે જ કરી લેવાશે તો તન-મનને આદત પડી જશે, આળસ પણ દૂર રહેશે અને બધા ફાયદા પણ મળશે.

સવાલ એમ ઊઠે કે ધ્યાન દરરોજ શા માટે? કારણો ઘણાં છે, જેમ કે:

દૈનિક ધોરણે વધતો-ઓછો માનસિક તણાવ.

દૈનિક ધોરણે મન નકારાત્મક વિચારોમાં જાય છે, માત્રા અલગ-અલગ હોઈ શકે.

દરેકનો અહંકાર પણ દૈનિક રીતે કાર્યરત છે. એવી સ્થિતિ હોય છે કે “વ્હેંચતા વ્હેંચતા છેલ્લે,’હું’ જ વધ્યો; કોઈએ ના લીધો,બધા પાસે હતો.”

વિચારો નોન-સ્ટોપ મગજમાં ફર્યા કરે છે, ન રવિવાર તેમને નડે છે કે ન તહેવાર કે ન વેકેશન.

દરરોજ અનેક લોકોને મળીએ છીએ, ફોન પર વાત કરીએ છીએ અને જાણ્યે-અજાણ્યે તેમની ઊર્જા ગ્રહણ કરીએ છીએ.

આમ અનેક કારણોસર ઊર્જા શુદ્ધિકરણની આવશ્યકતા દરરોજ ઉત્પન્ન થાય છે. માટે દૈનિક ધ્યાન કરવાની પણ જરૂર છે. પ્રશ્ન એ ઉઠે કે સમયની અનુકૂળતા કોઈ દિવસ ઓછી હોય તો? તો એ દિવસે ઓછા સમય માટે ધ્યાન કરવું જોઈએ પરંતુ કરવું તો જોઈએ જ.

4. આસપાસનું વાતાવરણ:

જે. ક્રિશ્નમૂર્તિજીએ કહેલું: “To understand the immeasurable, the mind must be extraordinarily quiet, still.” આ શક્ય બનાવવા માટે યોગ્ય વાતાવરણ જરૂરી છે. શાંતિ, સ્વચ્છતા તો આવશ્યક છે જ પરંતુ સાથે-સાથે જો ફૂલો, ધૂપ, દીવો, મીણબત્તીઓથી વાતાવરણમાં એક જુદો જ એહસાસ ઊભો કરી શકાય તો અતિ ઉત્તમ. જગ્યા અને આસન પણ એક જ રાખવાથી વધુ ફાયદો ચોક્કસ થાય કારણ કે એ જગ્યાની ઊર્જા બદલી જાય, આસન પણ ધ્યાનની ઊર્જા ગ્રહણ કર્યા પછી થોડી તેમાં સાચવી રાખે. બીજા દિવસે ધ્યાન શરૂ કરીએ ત્યારે તે સચવાયેલી ઊર્જા ધ્યાનના ઊંડાણમાં લઇ જવામાં સહાયક બને.

5. વિક્ષેપ થાય નહિ તે વ્યવસ્થા:

જયારે કુટુંબમાં છીએ, સમાજમાં છીએ ત્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈ વખત રૂબરૂ અથવા ફોન દ્વારા આપણો સંપર્ક કરવા ઈચ્છે તેવી શક્યતા તો રહે જ. વિક્ષેપ ન આવે તે વ્યવસ્થા તો આપણે જ કરવી પડે ને ! ફોન સાઇલન્ટ મોડ પર મુકવો, કુટુંબીજનોને કહેવાનું કે અમુક નિશ્ચિત સમય સુધી કોઈ વિક્ષેપ ન પહોંચાડે વિગેરે જરૂરી છે. આથી પણ વધુ આવશ્યક છે કે જો તકેદારી રાખવા છતાં વિક્ષેપ પડે તો માનસિક શાંતિ જાળવી રાખવી. ‘પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર’ તે પણ ધ્યાનનો જ એક પ્રકાર થયો.

6. સામુહિક ધ્યાન:

જીવનમાં અનેક જવાબદારીઓ હોય છે. આ જવાબદારીઓ સાથે જ અનેક કાર્ય કરવા માટેની પ્રતિબદ્ધતા આપોઆપ આવી જાય છે અને ધ્યાન શરૂ કરીએ ત્યારે આ બધા કાર્ય ખાસ યાદ આવે છે. પરિણામ એ આવે છે કે ધ્યાનની અવધિ ટૂંકાવી દઈએ છીએ અથવા તો ધ્યાન બાજુએ રાખીને એ કામ કરવાં દોડીએ છીએ. આથી ધ્યાનમાં સાતત્ય જળવાતું નથી અને અપેક્ષિત પરિણામો પણ આવતા નથી. વધારામાં “આજનું ધ્યાન પડ્યું” તે વિચાર આત્મગ્લાનિ ઉત્પન્ન કરે છે.

ઉપરોક્ત પરિસ્થિતિથી દૂર રહેવું જોય તો સરળ ઉપાય એ છે કે મિત્રો સાથે અથવા કોઈ ધ્યાનકેન્દ્ર પર સમૂહમાં ધ્યાન કરવું. એક કરતાં વધુ ફાયદા સામુહિક ધ્યાનના છે.

A) ધ્યાનમાં સાતત્ય જળવાય છે.

B) નિશ્ચિત સમયે ધ્યાન થાય છે.

C) ધ્યાનકેન્દ્ર પરના મિત્રોનો મેળાપ થઈ જાય છે.

D) માર્ગદર્શનની જરૂર હોય તો તે મળી જાય છે.

E) કોઈ દિવસ આપણી સ્થિતિ સારી ન હોય (કોઈ ચિંતા હોય, તણાવ હોય, ઊંઘ બરાબર ન થઈ હોય) અને પરિણામે ધ્યાન સારું ન થવાની સંભાવના હોય તો પણ સમૂહમાં ઉત્પન્ન થતી ઊર્જાના પ્રવાહમાં તણાઈ જવાય છે અને ધ્યાનમાં ઊંડા ઉતરી જવાય છે.

F) ધ્યાનકેન્દ્ર પર વિવિધ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોના સંપર્કમાં આવીએ છીએ જેને કારણે સામાજિક વર્તુળ ઘણું વિસ્તરે છે જે જીવનમાં અન્ય જગ્યાએ પણ લાભ આપે છે.

7) ધ્યાન શિબિર અથવા રિટ્રીટ:

નિયમિત ધ્યાન કરતા હોઈએ તો પણ સમયાંતરે કોઈ ધ્યાનશિબિર અથવા રિટ્રીટમાં ભાગ લેવાથી ખૂબ જ ફાયદો થાય છે. આંતરિક બેટરી રિચાર્જ થઈ જાય છે. એક તો સામૂહિકતાના ફાયદા મળે છે અને વધુમાં જયારે વિશિષ્ટ હેતુથી મળ્યા હોઈએ ત્યારે આ અંગે ચર્ચા-વિચારણા થતી હોય તેનાથી જ્ઞાનવૃદ્ધિ થાય છે, ધ્યાનમાં આગળ નીકળેલા સાધકોની ઊર્જાનો લાભ મળે છે અને બની શકે કે કોઈ સિદ્ધ મહાત્માનું અમૂલ્ય સાન્નિધ્ય પણ મળી જાય.

8) લાગણીઓનો પ્રવાહ:

જે લોકો ધ્યાન માટે નવા છે તેમને અને જે લોકો વર્ષોથી ધ્યાન કરે છે તેમને પણ લાગુ પડતી એક વાત છે ‘ધ્યાન દરમ્યાન ધસમસતી બહાર આવતી લાગણીઓ.’ ધ્યાન દરમ્યાન ખુશી અને આનંદ તો એક મહામૂલી ભેટ છે જ પરંતુ તેની જગ્યા કરવા માટે, તેને કાયમી સ્થાન આપવા માટે અંદર વર્ષોથી દબાયેલી નકારાત્મક લાગણીઓ, જેવી કે ગુસ્સો, વિષાદ બહાર નીકળે છે જેને કારણે બેચેની જન્મી શકે. આ લાગણીઓનો પ્રતિકાર કરવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે, તેમનું ફક્ત નિરીક્ષણ કરીએ અને તેમને મુક્ત માર્ગ આપીએ તે જરૂરી છે. આ દ્વારા શરીરના ભવિષ્યમાં થનારા અનેક રોગો પણ બહાર ફેંકાઈ જાય છે.

9 ) ધ્યાનના જ્ઞાનનો ધ્યાન સિવાયના સમયમાં પ્રયોગ:

નિયમિત આદત તરીકે ધ્યાન કરીએ તે સારી વાત છે, પરંતુ તે જ ધ્યાનની સ્થિતિ દિવસના બાકીના સમયમાં પણ જાળવી રાખવાની પ્રેક્ટિસ કરવાથી અનેકગણો વધુ લાભ મળે. ધ્યાન કરતા હોઈએ તેના કારણે કંઈ નવું જાણ્યું હશે, શીખ્યા હશું. તે જ્ઞાનનો પ્રયોગ ધીરે-ધીરે પૂર્ણ દિવસ દરમ્યાન પણ કરવાની આદત કેળવવી જોઈએ. ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ.

A) માનો કે ધ્યાનમાં કોઈ મંત્ર પર અથવા શરીરના કોઈ ભાગ પર કેન્દ્રિત થયા. તો જયારે વિચારોનું આક્રમણ થાય ત્યારે કદાચ તેમાંથી પાછા આવી મંત્ર કે શરીરના ભાગ પર ફરી કેન્દ્રિત થવાની કોશિશ કરી હશે. એ જ પ્રેક્ટિસ દિવસ દરમ્યાન જયારે અણગમતા વિચારો આવે ત્યારે કરવાની છે.

B) ધારો કે ધ્યાન દરમ્યાન સહસ્ત્રાર ચક્ર પર ધ્યાન લઈ જવાની કોશિશ કરી. તો આજ સ્થિતિ દિવસ દરમ્યાન ખુલ્લી આંખે પણ કરવાની છે. રાતોરાત આદત નહિ પડે પરંતુ થોડા સમય પછી જરૂર આ આદત પણ કેળવાશે. પરિણામ એ આવશે કે ધ્યાન દરમ્યાન જે શાંતિનો અનુભવ થતો હતો તેવી જ શાંતિનો અનુભવ નિરંતર ચાલુ રહેશે. જે કોઈ કામ દિવસ દરમ્યાન કરીશું તે સંતુલિત રહી કરી શકીશું.

C) ધ્યાનમાં શું ખ્યાલ રાખીએ છીએ? નિયમિતતા. તો જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં એ ગુણ કેળવીએ. વિચારો સામે લડતા નથી, ફક્ત નિરીક્ષણ કરીએ છીએ, વિચારોનો સ્વીકાર કરીએ છીએ. તે જ પ્રમાણે જીવનમાં પણ દરેક પરિસ્થિતિનો ‘સ્વીકાર’ કરીએ. ધ્યાન દરમયાન સ્વયં વિષે વધુ જાગૃતિ – Awareness આવે છે, રોજબરોજના કાર્યો પણ એ જાગૃતિ સાથે કરીએ; ભોજન કરતાં હોઈએ તો ભોજન પર જ ધ્યાન આપીયે જેમ કે વાનગીનો સ્વાદ કેવો છે, સુગંધ કેવી છે, રંગ કેવો છે, પેટમાં ગયા પછી હળવું લાગે છે કે ભારે લાગે છે – આમ તમામ વસ્તુ પર જાગૃતિપૂર્વક ધ્યાન આપીયે. એ જ રીતે કોઈની વાત સાંભળતી વખતે તેના પર સંપૂર્ણ ધ્યાન આપીયે. આ જ વસ્તુ દરેક ક્રિયાને લાગુ પડે.

ટૂંકમાં રોજબરોજની જિંદગીને ધ્યાનનો એક વિસ્તૃત ભાગ – એક્સટેન્શન બનાવી દઈએ.

ધ્યાન શરૂ કરવાનો થોડોઘણો પણ વિચાર આવતો હોય તો પહેલાં ઝીગ જિગ્લરને યાદ કરીએ : “You don’t have to be great to start, but you have to start to be great.” એ પછી એરિસ્ટોટલને યાદ કરી જાતને અભિનંદન આપીયે કે ” Well begun is half done.” સાથે એ પણ યાદ રાખીએ કે Well begun is ONLY half done. ‘આરંભે શૂરા અને પછી બેસૂરા’ એમ કરવાને બદલે સાતત્ય જાળવીએ અને તમામ લાભ મેળવતાં રહીએ.

ક્રમશ:

જિતેન્દ્ર પટવારી

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , | Leave a comment

લેખ 29 ધ્યાન, પ્રગતિના માપદંડ – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

“મારી ધ્યાનમાં પ્રગતિ થાય છે કે નહિ?” સૌથી વધુ પૂછાતો પ્રશ્ન હોય તો તે છે આ. બહુ સાહજિક છે કે એવો વિચાર તો શરૂઆતમાં આવી શકે કે હું જે કંઈ સમય આપું છું તેનો કંઈ ફાયદો થાય છે કે નહિ? કંઈ બદલાવ આવે છે કે નહિ?

પ્રગતિને માપવાના માટે ઘણા માપદંડ છે. વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ માપી શકાય. એક પછી એક જોઈએ.

1) ઓરા ફોટોગ્રાફી દ્વારા:

ઓરા ફોટોગ્રાફી હવે અનેક જગ્યાએ થાય છે, બહુ મોટો કોઈ ખર્ચો પણ નથી, ગુજરાતમાં અમદાવાદ, વડોદરા, આણંદ વિગેરે શહેરોમાં તો થાય છે, બીજા કોઈ શહેરોમાં પણ થતી હશે. ધ્યાન કરવાની શરૂઆત કરીએ ત્યારે અને થોડા સમય પછીથી – એમ ઓરાનો ફોટો અલગ-અલગ સમય કઢાવીએ તો બદલાવનો ખ્યાલ આવી જશે. સ્થિતિ બદલતી જાય તેમ ઓરાનો ફોટો પણ બદલતો જશે. આ સાથે અમારા ગુરુજી પ.પૂ. શ્રી શિવકૃપાનંદ સ્વામીજી (સમર્પણ ધ્યાનના પ્રણેતા)ના જૂદા-જૂદા વર્ષોમાં લીધેલા ઓરા ફોટો મુકેલ છે જે તમામ ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક સ્થિતિ તો દર્શાવે છે પરંતુ સાથે-સાથે એ પણ દર્શાવે છે કે સમયાંતરે એ સ્થિતિ વધુ ને વધુ ઉચ્ચ થતી ગયેલી છે.

2) EEG દ્વારા:

જેમ-જેમ ધ્યાનમાં આગળ વધતાં જઈએ તેમ-તેમ મગજમાં ચાલતા તરંગો(Brain Waves)માં બદલાવ આવતો જાય. એક જ સમયના ધ્યાન દરમ્યાન પણ આ તરંગો બદલતા જાય. ધ્યાનની શરૂઆતમાં જૂદા તરંગો હોય, જેમ કે બીટા તરંગો હોય તો થોડી વારમાં જ આલ્ફા એટલે કે માનસિક હળવાશ વખતના તરંગો હોય, ધ્યાનમાં વધુ ઊંડા ઉતરી ગયા હોઈએ તો થિટા તરંગો ઉદ્ભવતા હોય જે ઊંઘ વખતે ઉત્પન્ન થતા હોય. અહીં ફર્ક એ કે ઊંઘમાં ઉત્પન્ન થતા થિટા તરંગો અજાગૃત અવસ્થાના હોય જયારે ધ્યાન દરમ્યાનના આ તરંગો જાગૃત અવસ્થાના હોય. ઇલેક્ટ્રોએન્સેફેલોગ્રાફ (EEG)ના ઉપકરણ દ્વારા આ તરંગો માપી શકાય. જેમ-જેમ વધુ ધ્યાન કરીએ તેમ-તેમ આ EEG બદલતો જાય, બીટાનું પ્રમાણ ઘટતું જાય અને આલ્ફા તેમ જ થિટાનું પ્રમાણ વધતું જાય. માટે અલગ-અલગ સમયે કઢાવેલ EEG સરખાવવાથી સમયાંતરે આવેલી પ્રગતિનો ખ્યાલ આવી શકે, બે અલગ-અલગ વ્યક્તિના EEG સરખાવીએ તો તેની માનસિક સ્થિતિનો ખ્યાલ આવી શકે અને એક જ વખતના ધ્યાનના સેશનમાં શરૂ કરીએ ત્યાંથી ધ્યાન પૂરું કરીએ ત્યાં સુધીમાં શું બદલાવ આવ્યો તે ખ્યાલ આવી શકે.

હવે તો એવા ઉપકરણ-કમ-એપ આવી ગયા છે કે જે ધ્યાનના ચાલુ સમય દરમ્યાન જ EEG કાઢ્યા કરે અને પરિણામે ખ્યાલ આવે કે એક જ સેશનમાં મગજમાં શું ફેરફારો આવી રહ્યા હતા. આવું એક ઉપકરણ MUSE નામનું આવે છે જેના ફોટો આ સાથે મુકેલ છે.

3) હોર્મોન્સના ટેસ્ટ દ્વારા:

લેખ ક્રમાંક 23 અને 24માં વિગતે વાત થઈ કે ધ્યાન થકી તણાવ વધારતું કોર્ટીઝોલ હોર્મોન ઘટે, જ્યારે બીજા આવકારદાયક હોર્મોન્સ જેવા કે સેરોટોનિન, DHEA, GABA, મેલાટોનિન, એન્ડોર્ફિન્સ, GH વિગેરે વધારે પ્રવાહિત થાય. માટે એક વખત હોર્મોન્સના ટેસ્ટ કરાવ્યા પછી અમુક સમય બાદ આ જ ટેસ્ટ કરાવીએ તો ખ્યાલ આવી શકે કે કેટલો બદલાવ આવ્યો.

ઉપરોક્ત વૈજ્ઞાનિક રીતો સિવાય અનેક રીતે ખ્યાલ આવી શકે કે ધ્યાનમાં પ્રગતિ થઈ રહી છે કે નહિ. થોડું સમજીએ કે ખ્યાલ કઈ રીતે આવી શકે.

(4) પ્રગતિના સંકેતોને માપવાની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ તો એ છે કે ધ્યાન પ્રેક્ટિસ પહેલાં અને પછી પોતાની જાતની તુલના કરવી. ધ્યાન દરમિયાન તો શાંતિ અનુભવી પરંતુ તે પછીનું વર્તન બીજા સાથે કેવું થતું જાય છે તે ધ્યાનની પ્રગતિની સાચી નિશાની હોઈ શકે. . જાતે જ ફેરફારોનું અવલોકન કરીએ, ભાવનાઓનું પણ અવલોકન કરીએ. એક બહેન જેમણે આશરે 10 દિવસથી ધ્યાન કરવાનું શરૂ કર્યું છે અને સાથે-સાથે પોતાનું માનસિક અવલોકન પણ ચાલુ કર્યું છે તેમનો એક અતિ સુંદર પ્રતિભાવ ગઈ કાલે જ આવ્યો છે. બહુ જ વ્યવસ્થિત રીતે તેમણે જણાવ્યું છે કે તેમને વાત-વાતમાં ગુસ્સો આવતો તે પર તેમનું ધ્યાન ગયું અને તેમણે જાતે જ અનુભવ્યું કે આ ગુસ્સો અકારણ રહેતો હતો, છેલ્લા ત્રણ દિવસથી તેમણે ગુસ્સો કર્યો જ નથી. પરિણામ એ છે કે તેમના પતિ તથા પુત્રી મૂંઝાઈ ગયા છે કે આ બહેનને થયું છે શું કે જે તેમના સ્વભાવથી વિરુદ્ધ ખુશ રહ્યા કરે છે અને હમણાં તો ગુસ્સે થયા જ નથી.

થોડું વિચારી નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ મેળવીએ.

(5) શું બીજા લોકો તમારા પરિવર્તનની નોંધ લે છે? ઉપર જણાવ્યું તેમ પરિવારજનોએ જ સૌથી પહેલી નોંધ તો લીધી છે. પ્રગતિ થઈ રહી છે કે નહિ તે જાણવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો એ લોકો સાથે વાતચીત કરવાનો છે કે જે તમને સાચો ફીડબેક આપે તેવા છે. જો તમારી નજીકના લોકો તમારામાં સકારાત્મક ફેરફારોની નોંધ લે, તેમને એમ કહેતા સાંભળો કે તમે શાંત, આનંદી, નિર્ણાયક, આત્મવિશ્વાસપૂર્ણ અને ઓછા પ્રતિક્રિયાશીલ બન્યા છો, ત્યારે તમે પ્રગતિ કરી રહ્યા છો.

(6) શું દિવસની શરૂઆત એક નવી આશાથી કરીએ છીએ? અસરકારક રીતે સમય પસાર કરવાની નવી રીતો શોધીએ છીએ? શું એ ખ્યાલ આવે છે કે કે સમય ઝડપથી આગળ વધી રહ્યો છે અને ધારેલાં કાર્યોને પૂર્ણ કરવા માટે આપણે અત્યાર સુધીની આદતોમાં કોઈ બદલાવ લાવવો પડશે? શું જીવનના તથ્યોને ખુલ્લેઆમ સ્વીકારવાનું શીખીએ છીએ? * ‘કાલે આજ કરતાં વધુ સારું બનવું’ તે જીવનમંત્ર બની જાય છે?* બીજા સાથેની હરીફાઈની ભાવના દૂર થતી જાય છે અને જાતસુધારણાની લાગણી જન્મે છે?

(7) માનસિક તાણમાં ક્રમશઃ ઘટાડો થઈ રહ્યો છે? તો અર્થ એમ થયો કે મગજમાં વધુ સમય માટે બીટા કરતાં આલ્ફા તરંગો વહી રહ્યા છે. EEG કઢાવવાની જરૂર નહિ, એમ જ ખ્યાલ આવી જશે. ભવિષ્યની ચિંતા કરવાની માનવીની વૃત્તિ છે અને નિયંત્રણની બહારની પરિસ્થિતિઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં બિનજરૂરી રીતે સમય પસાર કરવો તે આદત. જો આ આદતથી ધીરે-ધીરે છૂટકારો મળી રહ્યો હોય તો ચોક્કસ પ્રગતિના પંથે છીએ. પહેલાં જે પહાડ જેવો મોટો પ્રશ્ન લાગતો હતો તે હવે કાંકરા જેવો લાગતો હોય તો પ્રગતિ તો ખરી જ ને !

(8) શું વર્તમાનના વિચારોમાં વધુ સમય રહી શકાય છે? ભૂતકાળમાં હવે કંઈ બદલાવ લાવી શકાશે નહિ, માટે તેને કારણે થતો વિષાદ નિરર્થક છે; ભવિષ્યની ચિંતા પણ વ્યર્થ છે કારણ કે 10માંથી 9 વખત તો જે માટે ચિંતા કરી હોય તે ઘટના બનતી નથી તો પછી વર્તમાન પર જ ધ્યાન આપવું જોઈએ ને ? જો આવો ખ્યાલ આવવાનો શરુ થાય તો ચોક્કસ ધ્યાનમાં પ્રગતિ શરૂ થઈ જ ગઈ છે.

(9) શું મારી ઊંઘ સુધરી રહી છે? અહીં સમયનું મહત્ત્વ નથી, ઊંઘની ગુણવત્તાનું મહત્ત્વ છે. એવું માનવામાં આવે છે કે વિશ્વની 30% થી વધુ વસ્તી અનિદ્રાથી પીડાય છે. એ પણ જગજાહેર છે કે શરીરના કોષોની મરમ્મત ઊંઘ દરમ્યાન થાય છે અને ઊંઘ બરાબર ન થતી હોય તો અનેક રોગના ભોગ બનીએ છીએ. આ સંજોગોમાં ઊંઘની ગોળી લેવી કે રાત્રે પડખાં ઘસવાં કે ધ્યાન દ્વારા કુદરતી ઉપચાર કરવો તે નક્કી આપણે જ કરવાનું છે.

(10) શું દિવસ દરમ્યાન વધુ ઉત્સાહ અને બધાં કાર્ય કરવા માટે પ્રોત્સાહિત રહો છો? ધ્યાનની મનુષ્યમાત્રને આ એક અણમોલ ભેટ છે. દિવસભરની પ્રવૃત્તિ પર એક નજર નાખીએ ત્યારે એક સંતોષની લાગણી જન્મ લેતી હોય તો જરૂરથી પ્રગતિ થઈ રહી છે.

(11) શું વધુ હકારાત્મક બની રહ્યા છો? નકારાત્મક વાતો કરતા લોકોથી ભાગી છૂટવાનું મન થાય છે? જે ખટપટ, નિંદા, કૂથલીમાં અપાર આનંદ આવતો હતો તે જ વાતો હવે નિરર્થક લાગે છે? નકારાત્મક લોકોને હવે તમારી કંપની કંટાળાજનક લાગે છે (કારણ કે હવે તમે તેમની વાતોમાં ટાપસી પુરાવતા નથી)?

(12) શું અભિમાન(Ego)નું સ્તર ધીરે-ધીરે નીચે આવી રહ્યું છે? સામાજિક રીતે મારાથી નીચેનું સ્તર ધરાવતા લોકો (જેમ કે ડ્રાયવર, પટ્ટાવાળા, ચોકીદાર, ઘરનોકર) સાથેનું મારું વર્તન બદલાતું જાય છે? હવે તેમને પણ ‘માણસ’ ગણું છું? મારા હાથ નીચેના સ્ટાફ સાથે ઉઠવા-બેસવામાં પહેલાં જ્યાં હિચકિચાટ હતો તે હવે ઓગળી રહ્યો છે?

(13) અત્યાર સુધીની મારી સ્વકેન્દ્રિત મનોદશામાં કોઈ ફેરફાર આવી રહ્યો છે? શું મને લોકોને વધુ ને વધુ મદદ કરવાની ઈચ્છા થઈ રહી છે. મારી માનસિક દુનિયા જે આજ સુધી એક સીમિત ક્ષેત્રમાં સમાયેલી હતી તેનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે? મનુષ્યની જૂદી-જૂદી જરૂરિયાતો અંગેની અબ્રાહમ માસ્લો નામના મનોવૈજ્ઞાનિકે આપેલી થિયરી મુજબ આ પ્રગતિની નિશાની છે. (સાથે માસ્લોના પિરામિડનું ચિત્ર આપેલું છે.)

(14) મારા આરોગ્યમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે? તમામ રોગ મગજની ગતિવિધિ સાથે જોડાયેલ છે – સાઈકોસોમેટિક છે. ધ્યાનને કારણે મગજમાં જે બદલાવ આવી રહ્યા હોય તેની અસર શરીર પર પડે એટલે સ્વાભાવિક રીતે આરોગ્ય સુધરે.

(15) શું ધ્યાન માટે આંતરિક અવાજ ઉઠે છે? કંઈ ખ્યાલ ન આવતો હોય, અનુભૂતિનો ખ્યાલ ન આવ્યો હોય અને છતાં ધ્યાન તો કરવું જ છે તેવો વિચાર આવે છે? મતલબ એ થયો કે આત્માનો અવાજ આ રસ્તા પર દોરી રહ્યો છે, કોઈ કર્મો અથવા કોઈ શક્તિ આ માર્ગ પર આગળ વધવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. આ પણ પ્રગતિ જ થઈ, સમય આવી ગયો કે હવે આ માર્ગ મુકવાનો નથી.

(16) શું વધુ સારો/સારી શ્રોતા બની રહ્યો/રહી છું? મતલબ એ થયો કે મારી ધીરજ વધી રહી છે, એકાગ્રતા વધી રહી છે. આ વાતનું પ્રમાણ તેના પરથી મળશે કે લોકો મારી કંપનીનો આનંદ માણશે, મારી ઓળખ પ્રેમાળ, મૈત્રીપૂર્ણ, સંભાળ લેનાર અને નમ્ર વ્યક્તિ તરીકે ઉભરી આવશે.

(17) શું જે લોકો મારી સાથે ફોન પર કે રૂબરૂમાં થોડી જ વાર વાત કરવા ઇચ્છતાં હતાં (ધારો કે કોઈએ ફોનમાં એમ કહ્યું કે હું ઉતાવળ માં છું, 5/10 મિનિટ માટે જ વાત કરી શકીશ), તે લાંબા સમય સુધી મારી સાથેની વાતચીત અટકાવતા નથી? આ બહુ જ સામાન્ય અનુભવ છે, ઘણાને આ અનુભવ થાય છે.

(18) શું હું હવે વધુ સમય માટે ધ્યાન કરી શકું છું? પહેલાં 10 મિનિટ પણ આંખ બંધ કરીને બેસવું મુશ્કેલ હતું, હવે 3૦ મિનિટ પણ બેસી શકું છું?

(19) શું મને જે કંઈ સારું લાગે તે મારા પૂરતું સીમિત રાખવાને બદલે બીજા લોકોને પહોંચાડવાનો ઉત્સાહ જાગી રહ્યો છે? ધ્યાનની વાત હોય કે સંગીતનો કોઈ કાર્યક્રમ; કોઈ ચલચિત્ર હોય કે કોઈ પ્રતિષ્ઠિત બ્રાન્ડનું ડિસ્કાઉન્ટ સેલ – તમામ સારી લગતી વાત બીજા સુધી પહોંચાડવાની ઉત્કંઠા જાગે છે?

અંતમાં, ધ્યાનમાં પ્રગતિ માપવાના માપદંડ તો અનેક છે પરંતુ સાચી પ્રગતિ તો ત્યારે કહેવાય કે માપદંડ દૂર ફેંકી, કોઈ મૂલ્યાંકન કે સરખામણી કર્યા વગર, અપેક્ષારહિત રહી ધ્યાન કરી શકીએ.

ક્રમશ:

જિતેન્દ્ર પટવારી

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Leave a comment

લેખ 28 : ધ્યાન: શરૂઆતના અનુભવો – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

ધ્યાન કરવાનું શરૂ કરે ત્યારે વ્યક્તિને વિવિધ અનુભવો થાય છે.    ‘તુંડે તુંડે ર્મતિર્ભિન્ના’ માફક ‘ધ્યાનીએ-ધ્યાનીએ અનુભવભિન્ના’ તેમ કહી શકાય.   વિસ્તૃત રીતે જાણવા  તો પુસ્તકોની હારમાળાની જરૂર પડે કારણ કે  કોઈ-કોઈને તો એટલા બધા અનુભવ થયા હોય છે કે ફક્ત પોતાના અનુભવ વિષે લખે તો પણ પુસ્તક લખાઈ જાય.   આ અનુભવો મુખ્યત્વે 4 વસ્તુ પર આધારિત હોય છે.

1)  ધ્યાન દરમ્યાન શરીરની સંપૂર્ણ કેમિસ્ટ્રી બદલાય, ચેતાતંત્રમાં બહુ મોટા બદલાવ આવે, ઊર્જાનો પ્રવાહ જે રીતે ચાલતો હોય તે રસ્તો બદલી નાખે, જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં વધુ ઊર્જા પહોંચે, કોઈ અવરોધો હોય તો તેને દૂર કરીને પણ  અંતે પોતાનું કામ કરે.  અવરોધો એટલા માટે ઉભા થયા હોય  કે શરીરનું પ્રત્યેક અંગ વિવિધ  લાગણી  દબાવીને બેઠું હોય.  હૃદયમાં લાગણીઓ હોય તે તો બધાને ખ્યાલ છે.  એ સિવાય પણ હાથ,પગ, પેટ, પીઠ, ખભા જેવા બાહ્ય અવયવો અને કિડની, લીવર તેમ જ અન્ય આંતરિક અવયવો પણ જુદી-જુદી લાગણીઓના ભરાવાથી અસરગ્રસ્ત હોય, દા.ત. ગુસ્સો લીવરને અસર કરે, અપરાધભાવની લાગણી પીઠના વચ્ચેના ભાગને અસર કરે, અસલામતીની ભાવના પીઠના નીચેના ભાગમાં દુઃખાવો લાવે વિગેરે.   જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં ધ્યાન રીપેરીંગ કરે. તેને કારણે કામચલાઉ રીતે  શરીરમાં  ફેરફારો થતા અનુભવાય.

2) વધેલી જાગૃતિ – Awaremess.   

રોજબરોજની પ્રવૃત્તિમાં અટવાયેલા હોઈએ ત્યારે શરીરમાં અનેક સ્પંદનોની નોંધ લેતા નથી.  આખો દિવસ પ્રવૃત્તિમય હોઈએ તો કંઈ થયું ન હોય અને રાત્રે ઘરે જઈએ, કપડાં બદલીએ અને ધ્યાન પડે  કે શરીરમાં  દુઃખાવો છે, ખંજવાળ આવે છે  વિગેરે.   આ પ્રમાણે ધ્યાનમાં બીજી પ્રવૃત્તિ બંધ થતાં શરીર પર અને વિચારો પર ધ્યાન જાય અને અલગ-અલગ સ્પંદનોનો ખ્યાલ આવે.   શરીર વિરોધ પણ કરે, કોઈ દિવસ આ પ્રમાણે બેસવાની આદત ન હોય માટે.

3) પૂર્વજન્મની સાધના:

હાલના તબક્કે અનેક અભ્યાસોએ સાબિત કરી દીધું છે કે ‘પૂર્વજન્મ છે, છે અને છે.’    પૂર્વજન્મની સાધનાનો પ્રકાર (ભક્તિમાર્ગ/હઠયોગ વિગેરે) ધ્યાનમાં  વિશિષ્ટ અનુભવો આપે છે.

4)  સાત ચક્રોનું શુદ્ધિકરણ:

લેખમાળાના પહેલાં તબક્કામાં ચક્રો વિષે વિગતે વાત થઈ છે.  દરેક ચક્રમાં નાની-મોટી અશુદ્ધિઓ તો સામાન્ય રીતે હોય જ છે.  ચક્રોનું શુદ્ધિકરણ શરૂ થાય છે જે પ્રક્રિયા વિવિધ અનુભૂતિ કરાવે છે.

ધ્યાનના  અનુભવોનો એક અલગ જ આનંદ છે જેનું વર્ણન શક્ય નથી.  પરંતુ ધ્યાન કરવાની શરૂઆતમાં જે  અનુભવો વધુ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે તેની વાત કરીએ કારણ કે આ સમય દરમ્યાન વ્યક્તિ નવી અનુભૂતિને  કારણે અને યોગ્ય માર્ગદર્શનને અભાવે કોઈ વાર અવઢવ અનુભવે છે. 

 થોડા આવા અનુભવો જોઈએ.

1)  શરીરના કોઈ પણ ભાગમાંથી, ખાસ તો હાથમાંથી ગરમ અથવા ઠંડો  પ્રવાહ નીકળે,  ઝણઝણાટી  થાય.

ત્રણ  તબક્કામાં શરીરમાં શુદ્ધિકરણ થાય છે.  જયારે  વધારે અશુદ્ધિઓ બહાર નીકળતી હોય ત્યારે ગરમ પ્રવાહ, ત્યાર બાદના તબક્કામાં ઝણઝણાટી  અને પછી જયારે અશુદ્ધિઓ ઘટી જાય ત્યારે ઠંડો પ્રવાહ બહાર નીકળતો હોય છે. 

2) પૂરી  ઊંઘ લીધી હોય, કોઈ થાક  પણ ન હોય છતાં ઊંઘ આવે.   કોઈ વાર તો નસકોરાંના નગારાં  પણ વાગે.

ધ્યાન દરમ્યાન હળવાશ અનુભવાય;  યોગની ભાષામાં ચંદ્રનાડીનું જયારે શુદ્ધિકરણ થાય છે, ભૂતકાળની અકળાવનારી યાદો ખરી પડતી હોય  ત્યારે આ સ્થિતિ આવે.  થોડા દિવસો ધ્યાન ચાલુ રાખ્યા પછી ઊંઘ આવશે નહિ, સિવાય કે અત્યંત થાકની સ્થિતિમાં કે જમ્યા પછી ધ્યાન કરીએ.

3) શરીર ઠંડુ પડી જાય.

ધ્યાન દરમ્યાન ઊર્જાના સામાન્ય પ્રવાહમાં બદલાવ આવે, જ્યાં વધુ ઊર્જાની જરૂર હોય ત્યાં એ પ્રમાણે ઊર્જા પહોંચે. ઊર્જાની આ ગતિ દરમ્યાન શરીર ઠંડુ પડી જાય છે.  કોઈ વાર ઠંડીની ધ્રુજારી પણ આવે.

4) શરીર કોઈ પણ તરફ – આગળ, પાછળ, ડાબે, જમણે ઢળી પડે.

5) શરીરનો કોઈ ભાગ અચાનક અદ્રશ્ય થઈ ગયો હોય તેમ લાગે, જેમ કે હાથ અથવા પગનું અસ્તિત્વ જ ન હોય તેવું બંધ આંખે લાગે.

6) હાથ-પગમાં ખાલી ચડે.

7) હાથ અથવા માથું આપોઆપ  ઘુમવા માંડે.

8) શરીરના સાંધાઓ/સ્નાયુઓમાં કળતર થાય.

9) કોઈ ગલીપચી કરતું હોય તેવું લાગે.

10) શરીરમાં  ખંજવાળ ઉપડે.

11)  દબાયેલી  લાગણીઓ બહાર આવવાથી હસવું/રડવું આવે.

12) ઊંઘના પ્રકાર અને સમયાવધિમાં ફેરફાર.

શુદ્ધિકરણ દરમ્યાન શરીરની જરૂરિયાત અને ઊર્જાના વધતા પ્રવાહની સાથે ઊંઘ પોતાની ઘડિયાળ જાતે જ ગોઠવી લે.

13) આંખમાંથી પાણી નીકળે.

14) ભોજનની રુચિમાં બદલાવ.

ભૂખ વધુ અથવા ઓછી લાગે, જે ભાવતું હોય તે અચાનક ન ભાવે અને જે આજ સુધી પસંદ ન હતું તે અચાનક પસંદ પડવા લાગે.

15) કોઈ વ્યસન આપોઆપ  છૂટી જાય.

માનો કે મદ્યપાનની આદત હોય.  એવું બને કે અચાનક એમ લાગે કે મદિરા હવે મને માફક આવતી નથી.  એ જ વસ્તુ  સિગારેટ કે પાનને પણ લાગુ પડે.

અમુક અનુભવો અકળાવનારા લાગે,  થયા હોય શુદ્ધિકરણના ભાગ રૂપે,  જે બાદમાં અત્યંત લાભદાયક નીવડે.

16)  ગુસ્સો ફાટી નીકળે: 

સામાન્ય માન્યતા મુજબ વ્યક્તિ ધ્યાન થકી શાંત થવી જોઈએ.  તેનાથી તદ્દન વિરુદ્ધ, વ્યક્તિ અચાનક અકળામણ અનુભવે અને વાત-વાતમાં ગુસ્સે થતી જોવા મળે.  બીજાં પૂછે કે આ તો કેવું ધ્યાન તમારું,  સુધારવાને બદલે બગાડે તેવું?   મગજમાં જે કંઈ ગુસ્સો ભરી રાખેલો હોય તે આજ્ઞાચક્રમાં એટલે કે ત્રીજું નેત્ર કહીએ છીએ તે જગ્યાએ ભરેલો રહે, લાંબા સમયે નર્વસ સિસ્ટમનાં રોગ લઈ આવે.  ધ્યાનમાં શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા શરૂ થતાં જ આ ગુસ્સો બહાર નીકળી શકે જે ભવિષ્યનાં આવા રોગોથી બચાવે.  ધીરે-ધીરે  વ્યક્તિ શાંત થતી જાય.

17) લમણાં દુઃખે. 

બીજા ચક્રો કરતાં આજ્ઞાચક્રના અવરોધ-Blocks વધુ મજબૂત હોય, તૂટતાં થોડી વાર લાગે.   ધ્યાન દરમ્યાન જયારે ઊર્જા ઉર્ધ્વગામી થાય ત્યારે આ જગ્યાએ અટકે.  આજ્ઞાચક્રનું સ્થાન  ત્રીજા નેત્રની જગ્યા છે.  ત્યાં ઊર્જા ભટકાય અને પાછી પણ આવે, આજુબાજુના ભાગમાં દર્દ ઉત્પન્ન કરે.  એક વાર આ અવરોધ થોડા ઓછા થાય એટલે આ દર્દ શમી જાય.

18) બેચેની થાય. 

દરેક વ્યક્તિને  સામાન્ય રીતે થોડીઘણી અકળાવનારી લાગણીઓ અવ્યક્ત રાખવી પડી હોય. શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયામાં શરૂઆતમાં આ લાગણીઓ બહાર આવતાં બેચેની મેહસૂસ થઇ શકે, જે 5 /7 દિવસમાં જ દૂર થઈ  જાય.  

19) કામોત્તેજનામાં વધારો.

પ્રચલિત માન્યતા એવી છે કે ધ્યાન કરો એટલે આટલું કરાય ને આટલું ન કરાય.  માનસિક રીતે એક લાંબુંલચક લિસ્ટ મનમાં આવી જાય.  પહેલી જ વાત આવે કે ધ્યાન કરે એ વ્યક્તિ એ સેક્સ વિષે તો વિચારાય પણ નહિ.  હકીકતમાં, જયારે ધ્યાનની શરૂઆત કોઈ કરે તો ઘણી વાર એવું થાય કે કામોત્તેજના – લીબીડો અચાનક વધી જાય.  ધ્યાન કરનાર વ્યક્તિ મુંજાય કે આ શું થયું !   બહુ  ઓછાં એવાં હોય કે જે ખુલીને આ વિષયમાં કોઈને પૂછી શકે, સંકોચ અનુભવે.   માટે થોડી વિસ્તૃત છણાવટ કરીએ.

બે રીતે સમજીએ – સાંપ્રત વિજ્ઞાનની  દ્રષ્ટિએ તથા યોગિક રીતે પણ. 

હોર્મોન્સ વિષે લેખ 24માં વિગતે વાત કરી .  જયારે તણાવ વધે ત્યારે કોર્ટીઝોલ વધ્યું હોય.  તણાવ સમયે લિબિડોના નામ પર ચોકડી હોય જે બધાએ અનુભવ કરેલું  હશે.  ધ્યાન કોર્ટીઝોલ ઘટાડે એટલે કે તણાવ ઘટાડે,  મૂડ સારો કરતું સેરોટોનિન  વધારે.  ઓક્સિટોસિન પણ વધારે પ્રવાહિત થાય જે લવ હોર્મોન તરીકે જ ઓળખાય છે કારણ કે તેનાથી રોમાન્ટિક બોન્ડ વધે.   મેલાટોનિન વધ્યું હોય જેથી ઊંઘ સારી આવતી થઈ હોય.  DHEA  પણ વધારે પ્રવાહિત થાય જે સેક્સ હોર્મોન એટલે કે પુરુષમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને સ્ત્રીમાં એસ્ટ્રોજીન વધારે.  આ બધાનાં સંયુક્ત પરિણામ રૂપે કામેચ્છા વધે.  આ તબક્કો કામચલાઉ હોય.  જયારે શરીર અને મન આ સ્થિતિથી ટેવાય જાય ત્યારે ફરીથી બધું સામાન્ય થઈ જાય.

યોગશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ જોઈએ.  કુંડલિની શક્તિનું સ્થાન મૂલાધાર પાસે હોય.  તેમાંથી 5 /7% વાપરીને જીવન વીતતું હોય.  જાતીય જીવન પણ આ જ ઊર્જા  પર આધારિત હોય.  ધ્યાન દરમ્યાન ઊર્જાનું ઉર્ધ્વગમન થાય.  એ પ્રક્રિયાની અસર સ્વાધિષ્ઠાનચક્ર  પર પહેલા થાય, આ ચક્ર વધુ કાર્યરત બને કારણ કે  ઊર્જા આ ચક્રમાં થઈ ઉર્ધ્વગમન કરે.   આ ચક્રનું સ્થાન જાતીય અવયવો પાસે જ છે.  માટે આ અવયવો પણ વધુ કાર્યરત થાય.   પરિણામે  કામેચ્છા વધે.  *થોડા સમયના ધ્યાન પછી જયારે આ અવયવો વધારાની ઊર્જાથી ટેવાય જાય ત્યારે સામાન્ય સ્થિતિ ફરી સ્થાપિત થઈ જાય.

20) વિચારોનો મારો:

કોઈ દિવસ શાંતિથી બેસવાની મગજને આદત ન હતી.  હવે એને કહીએ કે શાંત બેસ તો થોડો સમય તો બળવો કરે ને !  થોડા દિવસ પછી માની જાય.

21) કીડીઓ ચટકા ભરે. 

એમ લાગે કે શરીર પર કીડીઓ ચડી ગઈ છે અને આપણે આજુબાજુમાં કીડીઓ શોધવા લાગીએ.

આ વિષેનો મારો એક અનુભવ.   1૯૯૮માં ધ્યાન કરવાનું મેં શરૂ કર્યું.  અનેક અનુભવ થવા લાગ્યા જે મારા  ત્યારના બૌદ્ધિક મગજની સમજણ બહારના હતા.    સમજાતું ન હતું  કે કેમ થાય છે પરંતુ થાય છે તે અનુભવતો હતો.  તેથી વધુ ને વધુ ધ્યાન કરવા લાગ્યો.  કીડીઓના ચટકાનો અનુભવ કાયમ થતો, ધ્યાન સિવાયના સમયમાં પણ થતો.    માઈક્રો-કોસ્મિક ઓર્બીટ નામની એક ચાઈનીઝ પદ્ધતિથી ધ્યાન કરવાનું શરૂ કર્યું.   પલંગ પર સુઈને આ ધ્યાન કરતો.  અત્યંત અસરકારક આ ઓર્બીટ હોય છે;  શરીરના તમામ ભાગમાં – પગના તળિયાંથી માથાંનાં તાળવાં સુધી, શરીરના આગળ અને પાછળ બંને ભાગમાં  ઊર્જાનો પ્રવાહ ફેરવવાનો હોય.   ઓર્બીટ દરમ્યાન હંમેશા  હાથ, પગ, પીઠ , પેટ વિગેરે જગ્યા પર કીડીઓના ચટકાનો અનુભવ થતો.  એક દિવસ આ પ્રકારે ઓર્બીટ ફેરવતો હતો અને ચટકા પીઠ પર શરૂ થયા, વધ્યા,  ગળાની પાછળ ચાલુ થયા.  એક નવી જગ્યાએ ઊર્જા કામ કરી રહી હતી.  ચટકાની માત્રા રોજ કરતાં વધુ હતી.  થોડી વારમાં સહસ્ત્રારમાં એટલે કે માથાંનાં તાળવાંમાં  ચટકા ચાલુ થયા. આ એકદમ નવો અનુભવ હતો. થોડી વાર મેં  માણ્યો. ત્યાર બાદ  ચટકા એટલા વધી ગયા કે રહી શકાયું નહિ અને હાથ ત્યાં ખંજવાળવા માટે ગયો.  તો……………. હાથમાં અસંખ્ય લાલ કીડીઓ આવી.  તે દિવસે  કીડીઓ મને સાચો અનુભવ કરાવવા પલંગ પર ચડી ગયેલી !!!

અંતમાં, એટલું જ યાદ રાખવાનું છે કે ધ્યાન કરવું હંમેશા ફાયદાકારક રહેશે, જે કંઈ થાય છે તે સારા માટે થાય છે, આ બ્રહ્માંડની ઊર્જા છે જેને ખ્યાલ છે કે શરીર કે મગજમાં ક્યાં મરમ્મત કરવી.  આપણી સામાન્ય બુદ્ધિ કે  આર્ટીફીસીયલ ઇન્ટેલિજન્સ કરતાં અનેક ગણી વધુ સમજણ વૈશ્વિક ચેતનાને છે અને તે જે કઈ કરશે તે  યોગ્ય કરશે.  માનસિક શાંતિ અને અપાર ખુશીની સાથે કોઈ અનુભવો અકળાવનારા પણ લાગે પણ એ સમજવાનું છે કે ડોક્ટર ઈન્જેકશન મારે ત્યારે એનો ઈરાદો શરીરને શુદ્ધ કરવાનો છે, ધ્યાનમાં આવું ઈન્જેકશન જરૂર હોય ત્યાં કુદરત મારી આપે છે.  શહેનશાહ પણ એક સમયે નાનું બાળક હોય, ચાલતા શીખે ત્યારે પડ્યો હોય, ભેંકડો પણ તાણ્યો હોય.  તેમ અંતમાં ધ્યાનના શહેનશાહ થઈ શકાય – જો ચાલતા શીખવાનું – ધ્યાન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હોય તો.

ક્રમશ:

*જિતેન્દ્ર પટવારી *

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , | Leave a comment

લેખ 27 : સર્વસામાન્ય પ્રશ્ન: મારૂં ધ્યાન બરાબર થતું નથી – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

લેખમાળાના પહેલા તબક્કામાં (લેખ 1 થી 21) ઓરા, કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરે સમજ્યા. બીજા તબક્કામાં ‘ધ્યાન’ વિષે ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ. લેખ ૨૨થી ૨૬ દરમ્યાન આ અંગેની થોડી ભ્રામક માન્યતાઓ તથા ધ્યાનના અમુક ફાયદાઓ, ધ્યાન વિશેષતઃ કોણે કરવું વધારે લાભદાયક તેમ જ આ વિષયમાં અનેક વાર પૂછાતા પ્રશ્નો અને તેના જવાબની ચર્ચા કરી.

ધ્યાન કરવા ઇચ્છતાં અને ધ્યાન કરતાં લોકોમાં એક સામાન્ય વિચાર ઊઠતો જોવા મળે છે – “મારું ધ્યાન બરાબર થતું નથી.” અથવા તો “મેં ધ્યાન કરવાનો પ્રયત્ન વારંવાર કર્યો, મને નિષ્ફળતા મળી.” આ વિષે થોડી ચર્ચા કરીએ. જેને નિષ્ફળતા કહીએ છીએ તે ખરેખર તો કંઈ નવું શીખવા માટેનો સંઘર્ષ હોય છે. બાળક ચાલતા શીખે તે પહેલાં અનેક વાર પડે છે, તેનાથી નાસીપાસ થઈ ચાલતા શીખવાનું બંધ કરતું નથી અથવા તો માતાપિતા તેને શીખતાં રોકતા નથી.

ધ્યાનમાં નિષ્ફળતાની લાગણી શા માટે જન્મે છે?

1) ધ્યાનના વાસ્તવિક અર્થ વિશે ગેરસમજણ

ધ્યાન શું છે તે ઘણી વખત ખબર હોતી નથી. અજ્ઞાન જાહેર કરવામાં કોઈ વખત સંકોચ હોય છે. મોટાભાગના લોકો ધ્યાનને વૈકલ્પિક ઉપચાર તરીકે જુએ છે. એ સમજવાની જરૂર છે કે આ સાધના છે અને જિંદગીનો અનિવાર્ય હિસ્સો બની રહેવો જોઈએ.

2) ધીરજનો અભાવ

ઘણા લોકો ધ્યાનની વિવિધ પદ્ધતિઓનો પર્યાપ્ત સમય માટે અભ્યાસ કર્યા વિના બદલતા રહે છે. એક પદ્ધતિ ચાલુ કરી, તરત જ અસંતુષ્ટ થયા અને બદલી નાખી. કોઈ ડોક્ટરની દવા ચાલુ કરીએ એ પછી પૂરતો સમય આપીએ કે તરત જ ડૉક્ટર બદલીએ? જેમ જૂનો રોગ હોય તેમ વધુ સમય લાગે. ધ્યાન તો અતિ જૂના અને જન્મોજન્મની રોગોની સારવાર કરે છે, થોડી વાર તો લાગે ને ! ધ્યાનની કઈ પદ્ધતિ અનુકૂળ છે તે શોધવા માટે થોડો સમય લઈએ અને અંતે જે પદ્ધતિ અપનાવીએ તેને પૂરતો સમય આપીએ .

3) ધ્યાન કરવાનું શરૂ કર્યાં પછી ફાયદાને બદલે કોઈ વાર માથું દુ:ખે છે, કોઈ વાર તાવ આવતો હોય તેમ લાગે છે. એવું કંઈ કંઈ થયા કરે છે.

ધ્યાન એક બહુ મોટી સફાઈ પ્રક્રિયા છે, જન્મો જન્મોની અશુદ્ધિ હોય, પહેલાં તો એ બહાર નીકળે. આયુર્વેદમાં પંચકર્મમાં શરીરની બધી અશુદ્ધિ પહેલાં બહાર નીકળે. પછી સારવાર થાય. બસ, એવી જ આ પ્રક્રિયા છે. અંતે સારવાર જ થવાની છે.

4) અતિશય અપેક્ષા

ધ્યાનને પોર્ટફોલિયોમાં રોકાણ સમજવું અને તાત્કાલિક વળતર એટલે કે ઢગલોબંધ ફાયદાઓની અપેક્ષા રાખવી તે મોટી ભૂલ છે. આ નફા / નુકસાનનો ભૌતિકવાદી માર્ગ નથી, જે ભૌતિક ફાયદાઓ છે તે બધા જ બાયપ્રોડક્ટ છે. બાકી તો ધ્યાન, પોતે જ, એક ભેટ છે. લોકોને એવું કહેતા સાંભળ્યા છે “મારે ટૂંકું ને ટચ ધ્યાન કરવું છે અને ફાયદા તાત્કાલિક જોઈએ છે, આવું કંઈ હોય તો બતાવો ને.” આવી વ્યક્તિ જયારે ધ્યાન માટે આવે ત્યારે તેના અર્ધજાગૃત મનમાં તો આવા જ વિચાર ચાલુ હોય જે ધ્યાનમાં ખલેલ પહોંચાડે. ધ્યાનનો આનંદ ઉઠાવવા માટે જ જયારે ધ્યાન થાય, અપેક્ષારહિત ધ્યાન હોય, ત્યારે શ્રેષ્ઠ પરિણામ મળે.

ગુલઝારજીની ગઝલનો એક શેર છે,

“ज़िन्दगी में सारा झगड़ा ही…

ख़्वाहिशों का है !!

ना तो किसी को गम चाहिए,

ना ही किसी को कम चाहिए !!”

તકલીફ બધી અહીં છે.

5) અતિ વ્યસ્ત જીવન – ધ્યાનમાં નિયમિતતાનો અભાવ.

બધાની જીવનશૈલી હવે અત્યંત વ્યસ્ત છે, નર્વસ સિસ્ટમ ઓવરટાઈમ કરે છે. રાત્રે પણ મગજ સોશ્યલ મીડિયા અને TVની સેંકડો ચેનલ બદલવામાં મોડે સુધી વ્યસ્ત થઈ જાય છે. પહેલાં રાત્રે કુટુંબ સાથે વાતો કરતાં અથવા મિત્રો સાથે ગપ્પા મારી દિવસ આખાનો થાક હળવો કરતાં. હવે TV અથવા મોબાઇલ દ્વારા નર્વસ સિસ્ટમ પર વધારાનો બોજ લાવીએ છીએ. એક સમયે પાડોસી પણ પરિવારનો હિસ્સો હતાં, હવે પરિવારજનો પણ પાડોસી બની ગયા છે. પરિણામે ધ્યાન માટેની આદર્શ પરિસ્થિતિ જળવાતી નથી. શું કરવું જોઈએ તો? પહેલાં તો નિયમિત ધ્યાન કરવું જોઈએ. ગમે તેટલા વ્યસ્ત જીવનમાં ન સ્નાન ચૂકીએ છીએ ન ભોજન. બની શકીએ તો સમય પણ એક જ રાખીએ છીએ. બસ એ જ નિયમ અહીં પણ અપનાવીએ. ફક્ત શરીરને જ સ્નાન કે ભોજન જરૂરી નથી, તેટલી જ જરૂર આત્માને અને ઓરાને પણ છે. ધ્યાન તેનું સ્નાન છે.

6) ભ્રમણા કે ‘ધ્યાન દરમ્યાન મારૂં મગજ તો શાંત જ રહેવું જોઈએ’.

લગભગ દરેક વ્યક્તિ ધ્યાન વિષે આવું માને છે. પરંતુ આવું છે નહિ. જયારે મગજ દિવસમાં 60000 થી 70000 વિચાર કરવાને ટેવાયેલું હોય ત્યારે અચાનક તેને શૂન્ય પર લાવવાના કોડ રાખીએ તો નિરાશા સાંપડવાની જ છે. વજન 100 કિલો હોય અને એક મહિનામાં જ ઘટાડીને 75 કિલો પર લાવવાનો લક્ષ્યાંક રાખીએ તો કેટલી હદે સાચું પડે ! 100 કિલોમાંથી એક મહિનામાં 95 થાય તો પણ પ્રગતિ કહેવાય. એ જ પ્રમાણે વિચારોનું પ્રમાણ ઘટે તે ફાયદો જ કહેવાય. જેમ શ્વાસોચ્છવાસ ધીરા થતા જાય તેમ સમજવાનું કે વિચારો ઘટ્યા અને પ્રગતિ થઈ.

7) પોતાના વિચારો સાથે એકલા રહેવા કોઈ તૈયાર નથી.

વિદેશોમાં અભ્યાસો થયા છે કે જેમાં એવો ખ્યાલ આવ્યો છે કે અમુક લોકો તો પોતાના વિચારોથી એટલા ભાગે છે કે પોતાના વિચારો સાથે એકલા રહેવાને બદલે ઇલેક્ટ્રિક કરંટ લઈ મૃત્યુ પામવા માટે તૈયાર છે. મગજમાં વિચારો ગુંજતા રહે છે અને મોટા ભાગે એકલા હોઈએ ત્યારે તો એવા વિચારો કે જે ખુશી કરતાં તકલીફ વધુ આપે. પરિણામે એવો ખ્યાલ જન્મે કે ધ્યાન મારા બસની ચીજ નથી. ખરેખર આ ખ્યાલ ખોટો છે. જરા વિસ્તારથી સમજીએ.

કોઈ પણ ઝડપી વહેતી નદી પાસે જઈએ તો શું જોવા મળે? તરંગો અને પ્રવાહો? જેમ ઊંડા ઉતરીએ તેમ મોજાં અદૃશ્ય થતાં જાય. છેક તળિયે પહોંચીએ તો પ્રવાહ એકદમ શાંત થઈ ગયો હોય. મનનું પણ એવું જ છે. શાંત પ્રવાહ શોધવા માટે ઊંડા તો ઊતરવું પડે ને? ફક્ત સપાટીથી પાછા આવી જઈએ તો ધ્યાનમાં વિચારોનો ધસમસતો પ્રવાહ નાસીપાસ કરી નાખે. ધીરજ સાથે આગળ વધીએ તો શાંત તળિયું પણ જોવા મળે, અપાર શાંતિ મળે – એવી શાંતિ જે મેળવવા માટે મનુષ્ય જિંદગીભર ભટકતો રહે છે. જયારે ધ્યાન તરફ મન વળે ત્યારે સમજવાનું કે મનના ઊંડાણમાંથી એ પુકાર છે કે જે વ્યક્તિને ત્યાંના શાંત વાતાવરણમાં ખેંચવા માંગે છે. આ વાતનો ખ્યાલ રહે તો વિચારોના વમળ વચ્ચે પણ ધ્યાન ચાલુ રાખવાનું મનને પ્રોત્સાહન મળશે જે કોઈ ને કોઈ દિવસ લઈ જશે એ આંતરિક શાંત વિશ્વમાં કે જેનો અનુભવ ભાગ્યે જ થયો હોય.

8) મન ભટકે છે.

ભલે ને ભટકતું. પહેલાં પણ ભટકતું હતું, ખ્યાલ આવતો ન હતો, હવે ધ્યાન તો પડ્યું. ત્યાં ધ્યાન ગયું માટે હવે એક ચોકીપહેરો આવશે. દિવસે ધ્યાન ન કરતાં હોઈએ ત્યારે પણ ખ્યાલ આવશે કે મન ભટકે છે. માટે ખોટી જગ્યાએ ભટકતું હોય તો તે પાછું વાળવા માટે સભાનતા આવશે. ધ્યાનમાં સાક્ષીભાવથી એ અવલોકન કરીએ કે મન ક્યાં ભટકે છે. જેમ જેમ અવલોકન કરીશું તેમ તેમ તેમ સ્વાભાવિક રીતે જ તેનો ભટકવાનો વ્યાપ ઘટતો જશે.

9) કંઈ નોંધપાત્ર થતું દેખાતું નથી.

આપણી ટેવ છે કે કંઈ નજર સામે થતું હોય, શરીરને ખબર પડે તો જ કંઈ થયું એમ લાગે. જિમમાં ગયા તો એમ લાગે કે મેં કંઈ કર્યું, વજન ઊચક્યું, સાઇકલ ચલાવી, થાક લાગ્યો, પસીનો થયો. ધ્યાનમાં તો એવું કંઈ થાય નહિ, જે થાય તે અંદરના સ્તર પર થાય, બુદ્ધિ તો એમ કહે કે બેઠા, આંખ બંધ કરી અને ઊભા થયા. આમાં તો શું થયું?

અનેક આંતરિક પ્રક્રિયા આ દરમ્યાન થાય. જેમ જેમ ધ્યાનથી ટેવાતાં જઈએ તેમ તેમ અનુભવ થતો જાય, ખ્યાલ આવતો જાય કે કોઈ દિવસ નહોતું થયું એવું કંઈ થઇ રહ્યું છે. શા માટે થાય છે એ ખ્યાલ કદાચ ન આવે પણ કંઈ જૂદું થાય છે એ ખ્યાલ તો આવે. થોડી ધીરજ જરૂર જોઈશે તે અનુભવ સુધી પહોંચીએ ત્યાં સુધીની.

10) થાક સાથે ધ્યાન

એકદમ થાકેલ શરીર સાથે ધ્યાન કરીએ ત્યારે ઊંઘ આવી જવાની શક્યતા વધારે. અથવા એમ થાય કે ધ્યાનમાં કંઈ જામ્યું નહિ. જયારે પૂરી ઊંઘ પછી શરીર અને મન બંને તરોતાજા હોય ત્યારે એટલે કે સવારે ધ્યાન કરીએ તો આ પ્રશ્ન ઉદ્ભવે નહિ.

11) એકલા ધ્યાન કરવું.

જયારે ધ્યાન દિનચર્યાનું એક અવિભાજ્ય અંગ બની જાય ત્યારે એકલા ધ્યાન કરીએ તો બરોબર છે. જ્યાં સુધી શરીર અને મનને ધ્યાનની આદત ન પડી હોય ત્યાં સુધી તો સમૂહમાં ધ્યાન કરવાથી ફાયદો રહેશે. કોઈ દિવસ એવું બને કે કોઈ એક વ્યક્તિની પોતાની સ્થિતિ ધ્યાન માટે સાનુકૂળ ન પણ હોય. તે સંજોગોમાં જો સામૂહિક રીતે, જેમ કે કોઈ ધ્યાનકેન્દ્ર પર, ધ્યાન કરવાથી ફાયદો એ થાય કે બાકી બધા લોકોના ધ્યાનથી ઉત્પન્ન થયેલા તરંગોમાં આ વ્યક્તિ પણ વહી જાય અને ધ્યાનની સ્થિતિમાં પહોંચી જાય.

12) બીજા સાથે સરખામણી.

ઘણા લોકો ધ્યાન શરૂ કર્યા પછી બીજા લોકોના અનુભવ સાંભળીને એમ વિચારવાનું શરૂ કરે છે કે મારૂં ધ્યાન તો એવું થતું નથી. આમ વિચારીને થોડા સમય પછી ધ્યાન છોડી દે છે. અહીં ખાસ એ ખ્યાલ એ રાખવાનો કે દરેકની આધ્યાત્મિક મુસાફરી જૂદી છે. કોણ કેટલા વર્ષથી ધ્યાનમાં જોડાયેલું છે, તેની આ પહેલાંની (પહેલાંના જન્મોની પણ) સાધના કેટલી હતી, ક્યા પ્રકારની હતી તે વિષે આપણને કંઈ જ ખ્યાલ નથી. તો શા માટે બીજા સાથે સરખામણી કરવી! એ પણ ખબર નથી કે જે તે વ્યક્તિ પોતાના અનુભવો વિષે સાચું બોલે છે કે ખોટું. ઘણી વખત વ્યક્તિ પોતાની જાતને બીજાથી ઊંચી સાબિત કરવા માટે પણ ખુદના અનુભવોને બઢાવી-ચઢાવી કહેતી હોય. એ સિવાય પણ વ્યક્તિ પોતાની સમજણ મુજબ પોતાના અનુભવોનું વર્ણન કરતી હોય. માટે કોઈ પણ પ્રકારની સરખામણી અસ્થાને છે.

અંતમાં, જોઈએ કે આમાંથી મને શું લાગુ પડે છે. જો એક કરતાં વધુ વાત લાગુ પડતી હોય તો ‘એક સમયે એક’ તે પ્રમાણે શરૂઆત કરીએ, જે બદલાવ સરળ છે તેનાથી શરૂઆત કરીએ. ધ્યાનને શોખ બનાવી દઈએ તો પ્રાકૃતિક રીતે જ દિનચર્યામાં વણાઈ જશે અને જિંદગીને એક નવી દિશામાં લઈ જશે, અનેક ફાયદાઓ ખુદને અને આસપાસના સર્વેને આપશે.

સવારના ધ્યાન દ્વારા ઊર્જા અને આંતરિક શાંતિ મેળવવા માટે, મૂડ સારો રાખવા માટે અને સર્જનાત્મકતા વધારવા માટે 432 Hz ફ્રિક્વન્સીના સંગીતની લિંક અહીં મુકેલી છે. તેની સાથે ધ્યાનનો અનુભવ લઈ શકો છો.

(Music for Positive energy & Harmony Inner Peace | Music for Mood & Creativity 432 Hz)

ક્રમશ:

જિતેન્દ્ર પટવારી

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , | Leave a comment

લેખ 26 : ધ્યાન – વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો – FAQ – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

લેખમાળાના પહેલા તબક્કામાં (લેખ 1 થી 21) ઓરા, કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરે સમજ્યા. બીજા તબક્કામાં ‘ધ્યાન’ વિષે ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ. આ અંગેની થોડી ભ્રામક માન્યતાઓ તથા ધ્યાનના અમુક ફાયદાઓ, ધ્યાન વિશેષતઃ કોણે કરવું વધારે ફાયદાકારક વિગેરે જાણ્યું. આજે થોડા એવા પ્રશ્નો જોઈએ કે જે આ વિષયમાં અનેક વાર પૂછાતાં હોય છે.

1) ધ્યાન મારે કરવું છે, શીખવું કેમ?

સૌથી સારી રીત એ છે કે ધ્યાન કરવાનું શરૂ કરી દેવું. On-the-Job તાલીમ. કરીએ અને શીખતાં જઈએ. તરતાં શીખવું હોય તો પાણીમાં પડવું જ પડે. પાણીમાં પડીએ એટલે હાથ-પગ જાતે જ કાર્ય કરે. એ જ રીતે આંખ બંધ કરી ધ્યાન માટે બેસીએ એટલે બધું જાતે જ થાય. ઈરાદો મહત્ત્વનો છે. એ હશે તો બાકી બધું થઈ પડશે.

2) કેટલો સમય ધ્યાન કરવું જોઈએ?

દરેક માટે આ પ્રશ્નનો જવાબ અલગ રહેશે. જયારે ધ્યાનમાં તદ્દન નવા હોઈએ ત્યારે 5/10 મિનિટથી પણ શરૂ કરી શકાય. શરીર અને મન ટેવાતાં જાય તેમ આ સમયાવધિ વધારી 30 મિનિટ સુધી તો પહોંચવું જોઈએ. તેનાથી વધુ સમય વ્યક્તિગત પસંદગી પર આધારિત છે. એક સમય એવો આવે કે ધ્યાનમાં સરી પડ્યા પછી જયારે આંખો ખૂલે ત્યારે ધ્યાન પૂરું થયું સમજવાનું, 30 મિનિટ હોઈ શકે અને 2 કલાક પણ હોઈ શકે.

3) બાળકો ધ્યાન કરી શકે?

ચોક્કસ. ખરેખર તો જેમ નાની ઉંમર તેમ શરીરમાં વધુ શક્તિ અને ઊર્જાના ઝડપી ઊર્ધ્વગમનની શક્યતા પણ વધુ. અભ્યાસમાં એકાગ્રતા, અભ્યાસના તણાવમાંથી રાહત, રમતગમત અને કળામાં પ્રવીણતા, ચંચળતામાં ઘટાડો, યોગ્ય નિર્ણયશક્તિનો ઝડપી વિકાસ વિગેરે અનેક ફાયદાઓ નાની ઉંમરે ધ્યાન કરવાથી થાય. માટે 8/10 વર્ષની ઉંમરથી જ બાળકો ધ્યાન કરે તો અત્યંત ફાયદાકારક સિદ્ધ થશે.

4) સગર્ભા સ્ત્રીઓ ધ્યાન કરી શકે?

સગર્ભા માટે ધ્યાન અત્યંત લાભદાયકથી પણ વધીને આવશ્યક કહી શકાય. હજારો વર્ષોથી સ્વીકૃત વૈદિક ષોડશ સંસ્કાર (૧૬ સંસ્કાર)માંથી સર્વપ્રથમ સંસ્કાર એટલે કે ગર્ભાધાન સંસ્કાર સગર્ભાવસ્થા પહેલા થાય જયારે પછીના બે એટલે કે પુંસવન સંસ્કાર અને સીમન્તોન્નયન સંસ્કાર સગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન કરવાના હોય છે જેનો હેતુ બાળક અને માતા બંનેનો આધ્યાત્મિક વિકાસ અને ભૌતિક રક્ષણ છે. 6 કોઠા ભેદવાનું જ્ઞાન અભિમન્યુ માતાના ગર્ભમાંથી જ લઈને આવેલો તે બધા જાણીએ જ છીએ. આધુનિક વિજ્ઞાન પણ અનેક અભ્યાસ દ્વારા સાબિત કરી ચૂક્યું છે કે સગર્ભાવસ્થા દરમ્યાનની માતાની માનસિક સ્થિતિ અને ઊર્જાને બાળકના વિકાસ સાથે સીધો સંબંધ છે. આ સમય દરમ્યાન સગર્ભા દ્વારા નિયમિત ધ્યાન અત્યંત લાભદાયી સાબિત થાય.

5) કોઈ ખાસ કપડાં પહેરવાંની જરૂર ખરી?

ના. ગમે તે કપડાં પહેરી ધ્યાન કરી શકાય પરંતુ ઊર્જાનું ઉર્ધ્વગમન સરળતાથી થઈ શકે તે માટે ઢીલાં (ગાઉન/રોબ વિગેરે) અને શક્ય તેટલાં ઓછાં કપડાં વધુ લાભદાયક. કાળા રંગના કપડાં ન પહેરીએ તો વધુ સારું. આ રંગ પ્રદૂષિત ઊર્જાને જલ્દી સંગ્રહી લે છે. ઓછાં કપડાં એટલાં માટે કે કપડાંમાં પણ વિચારોની ઊર્જા સંગ્રહાયેલી હોય જે કોઈ વાર ધ્યાનની ઊર્જાને સુસંગત ન પણ હોય.

6) હું જે ધર્મમાં માનું છું તેને છોડી દેવો પડે? પૂજાપાઠ બંધ કરવા પડે ?

તદ્દન ખોટી વાત. ધ્યાન ધર્મનિરપેક્ષ વસ્તુ છે. કોઈ પણ ધર્મમાં માનનાર વ્યક્તિ ધ્યાન કરી શકે. પૂજાપાઠ છોડવાની જરા પણ જરૂર નહિ. સમયાંતરે પ્રાકૃતિક રીતે એમ લાગે કે ધ્યાનમાં બધું આવી ગયું (સર્વે ગુણાઃ ધ્યાનં આશ્રયન્તે) અને પૂજા જાતે જ છૂટી જાય તો કંઈ વાંધો નહિ. ધ્યાન બાદ જે જરૂરી હશે તે રહેશે, જરૂરી નહિ હોય તે છૂટી જશે.

7) મારી જીવનશૈલીમાં કંઈ ફેરફારની જરૂર ખરી?

ના. જે થોડા નાના ફેરફાર કરવાના છે તે ફક્ત એટલા કરવાના છે કે સવારે ધ્યાન વહેલું કરવું હોય અને ઉઠાતું ન હોય તો એલાર્મ મૂકવો, ધ્યાનની જગ્યાએ પોતાનું આસન વિગેરે રાત્રે જ મૂકી રાખવું, અન્ય કુટુંબીજનો મોડાં ઊઠતાં હોય તો તેમને ખલેલ ન પહોંચે (નહીંતર ઘરમાંથી વિરોધ ઊઠશે) તે રીતે સવારનાં દૈનિક કાર્યો કરવાં વિગેરે.

થોડા દિવસ ધ્યાન કર્યાં પછી શરીર અને મનમાં આવશ્યક બદલાવ પ્રાકૃતિક રીતે જ આવશે. ભોજન, ઊંઘ, વ્યસન વિગેરેમાં જે બદલાવની જરૂર હશે તે અત્યંત સ્વાભાવિક રીતે આવી જશે. દા.ત. નિયમિત મદ્યપાન કરનાર વ્યક્તિને અચાનક એવું લાગે કે હવે મારા શરીરને મદિરા માફક આવતી નથી અને વ્યસન છૂટી જાય. નિયમિત મોડી ઊઠનાર વ્યક્તિ અચાનક જ વહેલી ઊઠવા માંડે. ખોરાકના પ્રકાર અને માત્રામાં આપમેળે બદલાવ આવે. આવું કંઈ પણ પ્રાકૃતિક રીતે થાય તે સિવાય કોઈ બદલાવ કરવાની જરૂર નથી. અંતે સ્વભાવમાં પણ બદલાવ આવી શકે.

8) ધ્યાન દરમ્યાન પગ અથવા પીઠમાં દુઃખાવો થાય છે, શું કરવું?

ધ્યાનમાં સ્થિર રહેવાથી વધારે ફાયદો થાય તે વાત સાચી પણ આવો કોઈ દુઃખાવો થાય તો શરીરને થોડું આમતેમ કરી શકાય. ધ્યાનમાં ધીરે ધીરે લાબું બેસવાની આદત પડે પછી આ પ્રકારના પ્રશ્ન ઊઠતા નથી. કોઈ ચોક્કસ પ્રકારે બેસવાથી આવી તકલીફ થતી હોય તો આસન બદલીને, ખુરશી પર અથવા સોફા પર બેસીને પણ ધ્યાન કરી શકાય. ભીંતનો ટેકો લઈને પણ બેસી શકાય. પદ્માસન તો આદર્શ સ્થિતિ છે પરંતુ તે બધા માટે શક્ય ન હોય તે સમજી શકાય.

9) મારાથી 5 મિનિટથી વધુ બેસી શકાતું નથી. હું કંઈ રીતે ધ્યાન કરી શકીશ?

જીવનમાં કોઈ પણ વસ્તુમાં પ્રવીણતા મેળવવા માટે અભ્યાસ જરૂરી છે. ધ્યાન પણ નિયમિત અભ્યાસ માંગે છે. અપવાદ એક જ છે કે જયારે સિદ્ધ મહાત્માની કૃપા થાય ત્યારે તાત્કાલિક અનુભૂતિ શરૂ થઈ શકે. એટલું યાદ રાખીએ કે શરીરના સ્નાયુને મજબૂત કરવામાં પણ સમય લાગે છે. તો મગજના ન્યુરૉન્સને પણ તો લાગી શકે ને ! નિયમિત ધ્યાનના અભ્યાસ દ્વારા ધ્યાન માટે બેસવાની ક્ષમતા વધતી જશે, લાંબા સમય સુધી સરળતાથી બેસી શકાશે.

10) ધ્યાન માટે શ્રેષ્ઠ સમય કયો?

શ્રેષ્ઠ સમય તો વહેલી સવારનો એટલે કે ૩.30 વાગ્યાથી શરુ થઈ 6 વાગ્યા સુધીનો ગણાય. સવારે ધ્યાન કરવાથી મળેલી ઊર્જાનો લાભ પૂરા દિવસ દરમ્યાન મળતો રહે. મોટા ભાગના લોકો વહેલી સવારે ઊંઘતા હોય. માટે તેમના વિચારોના તરંગ ધ્યાન દરમ્યાન ઊર્ધ્વગામી થતી ઊર્જાને ખલેલ પહોંચાડે નહિ.

11) ધ્યાન દરમ્યાન કોઈ ખાસ પ્રકારથી શ્વાસ લેવા જરૂરી ખરા?

ના. કુદરતી રીતે જે પ્રમાણે શ્વાસ ચાલતા હોય તે રીતે જ ચાલવા દેવા જરૂરી. કોઈ સમયે આપમેળે જ શ્વાસ અતિ ધીમા થઈ જાય, કોઈ બીજા સમયે અતિ ઝડપી ચાલે તો તે પણ ચાલવા દેવાના. શરીરને જે પ્રકારની જરૂર હશે તે પ્રમાણે પ્રાકૃતિક રીતે જ થતું રહેશે.

12) ધ્યાનના અનુભવ માટે મારે શું અપેક્ષા રાખવી જોઈએ?

કંઈ જ નહિ. ‘જે થાય તે થવા દઈએ’ – આ પ્રકારની માનસિક સ્થિતિ રાખવી જોઈએ. અનુભવ લઈએ અને જોઈએ કે શું થાય છે. બીજા લોકોના અનુભવ શું છે તે જાણી શકાય પરંતુ તે મુજબના અનુભવ મને થશે જ તેવી અપેક્ષા અસ્થાને રહેશે. દરેક વ્યક્તિના અનુભવ ઘણાં બધાં પરિબળો પર આધારિત હોય અને આ દરેક પરિબળ દરેક વ્યક્તિ માટે જુદાં જુદાં હોય. તેથી બીજાને થયો તે જ અનુભવ મને થાય તેવી અપેક્ષા રાખવી વ્યર્થ છે.

13) ધ્યાનની નિયમિત આદત કેમ વિકસાવવી?

A) ઓછા સમયથી શરૂઆત કરવી. એવું બને કે શરૂઆતમાં કોઈ અનુભૂતિ થવાનું શરુ ન થયું હોય ત્યારે ૩૦ મિનિટ બેઠાં રહેવું કંટાળાજનક લાગે. 10/15 મિનિટ જો સરળતાથી બેસી શકાય તો તે પ્રમાણે શરુ કરવાનું. સમયાવધિ કરતાં નિયમિતતા અનેકગણી જરૂરી છે. એક દિવસ 2 કલાક અને પછી 4 દિવસ ધ્યાન નહિ તેવી સ્થિતિ યોગ્ય નથી. સોમવારે ભીમસેનની માફક જમવું અને પછી 4 દિવસ નકોરડા ઉપવાસ – તે બરાબર નથી. ધ્યાનનો સમય ધીરે ધીરે વધારતા જવાનો.

B) કુટુંબીઓ કે મિત્રમંડળ સાથે અથવા તો ધ્યાનકેન્દ્ર પર સમૂહ ધ્યાન કરવાથી નિયમિતતા જળવાઈ રહેશે.

C) ધ્યાન કરવાનું શરુ કર્યું છે તે સોશ્યલ મીડિયા દ્વારા કે અન્ય રીતે બીજા લોકોને જાણ કરવાની. એક વખત આવી જાહેરાત કર્યા પછી પારોઠના પગલાં ભરતાં એટલે કે ધ્યાન કરવાનું બંધ કરવામાં હિચકિચાટ થશે.

14) બહુ વિચાર આવે છે. કેમ રોકવા?

આ ચિંતાની બાબત નથી. બહારના વાતાવરણથી મન પાછું ખેંચાય એટલે અંદર જે વિચાર દબાઈ રહેલા હતા તે સપાટી પર આવે તે સ્વાભાવિક છે. તે વિચારને રોક્યા વગર તેનું અવલોકન કરવાનું છે. ધીરે ધીરે તે વિચારોની સંખ્યા ઘટતી જશે. યુનિવર્સિટી ઓફ સધર્ન કેલિફોર્નિયા દ્વારા વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ થયા છે તે મુજબ એક મિનિટમાં સામાન્ય રીતે વ્યક્તિ 48 થી 49 (24 કલાકમાં 70,000) વિચાર કરે છે. માટે થોડા વિચારો તો ધ્યાન દરમ્યાન પણ આવી જ શકે ને ! ધ્યાન દરમ્યાન ધીરે ધીરે શ્વાસોચ્છવાસ ધીમા પડતા જશે, જેમ જેમ ધીરા થતા જશે તેમ તેમ વિચારોની તીવ્રતા ઘટતી જશે.

15) કઈ દિશા તરફ મોઢું રાખવું જોઈએ?

જો શક્ય હોય તો પૂર્વ અથવા ઈશાન દિશા તરફ મોઢૂં રાખી બેસવું. ઉત્તર દિશા ચાલે. પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશા બની શકે તો ટાળવી.

16) ધ્યાનના સ્થળ અને સમય એક જ રાખવા જરૂરી છે?

જરૂરી નથી પરંતુ જો ધ્યાનનો સમય અને સ્થળ એક જ રાખી શકીએ તો વધુ ફાયદો થાય. જેમ ભોજનનો સમય નિશ્ચિત રહે તો શરીર ભૂખના સંકેત આપે તેમ ધ્યાન માટે પણ સમય નિશ્ચિત રાખવાથી ધ્યાનની સ્થિતિમાં સરી જવામાં સરળતા રહેશે. એક જ સ્થાન હશે તો એ જગ્યાના વાઇબ્રેશન ધ્યાનને અનુકૂળ બની જશે અને ધ્યાન વધુ સારી રીતે થઈ શકશે.

17) ધ્યાનની અનેક પદ્ધતિઓ વિષે સાંભળ્યું છે. કઈ અપનાવવી જોઈએ?

આ બહુ જ વ્યક્તિગત પસંદગી છે. કોઈને એક પદ્ધતિ ગમે તો કોઈને બીજી. શરીરની તાસીર, ખુદના ગમા-અણગમા, જે તે પદ્ધતિની પ્રક્રિયા, પૂર્વજન્મની સાધનાનો પ્રકાર વિગેરે અનેક પરિબળો આ પસંદગીમાં ભાગ ભજવે. એક સામાન્ય માપદંડ એવો કાઢી શકાય કે પદ્ધતિની સરળતા, તે શીખવા માટે થતો ખર્ચ અને સૌથી વધુ તો ધ્યાન દરમ્યાન થતી અનુભૂતિઓ અને કેટલી ઝડપી આ અનુભૂતિઓ થાય છે તેના પર પસંદગી કરવી જોઈએ. છેલ્લો મુદ્દો એટલા માટે અગત્યનો છે કે કે જો અનુભૂતિ ઝડપી અને પર્યાપ્ત હશે તો ધ્યાનસાધના નિયમિત રહેશે. અનુભૂતિના અભાવે ધ્યાનના અસંખ્ય ફાયદા હોવા છતાં થોડા સમય પછી કંટાળો આવે તે શક્ય છે.

અત્યંત અગત્યના બે હોર્મોન્સ – સેરેટોનિન અને એંડ્રોફિન્સ. આ બંને હોર્મોન્સ મગજમાંથી પ્રચૂર માત્રામાં પ્રવાહિત કરે તેવા સંગીતની લિંક આ સાથે છે. ધ્યાન શરૂ કરવાની ઇચ્છા હોય તો આ લિંકનો ઉપયોગ કરી તેની અસરકારકતા ચકાસી શકશો. Serotonin Release – Alpha Waves for Serotonin & Endorphins – Binaural Beats – Meditation Music

ક્રમશ:

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , | Leave a comment

લેખ 25 : ધ્યાન -કોના માટે અનિવાર્ય – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

લેખમાળાના પહેલા તબક્કામાં (લેખ 21 સુધી) કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરે વિષે સમજ્યા. બીજા તબક્કામાં ધ્યાન અંગેની થોડી ભ્રામક માન્યતાઓ તથા ધ્યાનના અમુક ફાયદાઓ (લેખ 22 થી 24) જાણ્યા. આજે એ જોઈએ કે ધ્યાન વિશેષતઃ કોણે કરવું વધારે ફાયદાકારક રહેશે.

ધ્યાનના અગણિત ફાયદાઓને લક્ષ્યમાં લેતાં ખરેખર તો મનુષ્યમાત્ર માટે ધ્યાન જરૂરી છે તેવું સ્પષ્ટ જણાય છે., પરંતુ સમાજના અમુક વર્ગને માટે તો અનિવાર્ય હોય તેવું લાગે. એક પછી એક જોઈએ.

1) રસોઈ બનાવનાર વ્યક્તિ:

લેખમાળાની શરૂઆતમાં જોયું કે હાથની આંગળીઓના ટેરવામાંથી અને હથેળીમાંથી ઊર્જાનો પ્રવાહ વહેતો હોય છે. સાથેના કિર્લિઅન ફોટોમાં તે જોઈ શકાશે. જે વ્યક્તિ રસોઈ બનાવશે તેની હથેળી તથા આંગળીઓમાંથી પ્રવાહિત થતી ઊર્જા એ ખોરાક લેનાર તમામ વ્યક્તિઓને સ્વાભાવિક રીતે જ પ્રભાવિત કરશે. આપણે ત્યાં હજી સુધી તો આ અતિ મહત્ત્વનું કાર્ય ઘરમાં મહદ અંશે સ્ત્રીવર્ગ સંભાળે છે. માટે તેમની ઊર્જાનો પ્રભાવ ઘરની તમામ વ્યક્તિ પર પડશે. આ ઊર્જાની ગુણવત્તા રસોઈ બનાવનાર વ્યક્તિના સ્વભાવ અથવા રસોઈ બનાવતી વખતની તેની લાગણીઓ પર આધારિત રહેશે. તે વ્યક્તિ ખુશ રહેતી હશે, ગુસ્સાવાળી હશે, ઉદાસ રહેતી હશે, ડિપ્રેશનમાં હશે અથવા તો રસોઈ બનાવતી વખતે આવી કોઈ લાગણીથી ઘેરાયેલી હશે તો તેની અસર સમગ્ર કુટુંબીજનો પર પડશે. ( આંખ બંધ કરી, ધ્યાનમાં સરી પડી, ઘરમાં બનેલી કોઈ આવી ઘટના અને તે સમયનું ઘરનું વાતાવરણ યાદ કરીશું તો આ વાતની પુષ્ટિ મળશે !)

અહીં એક મહત્ત્વની વાત એ છે કે ગૃહિણી થોડા સમય માટે ગુસ્સામાં હોઈ શકે પરંતુ તેની કદાપિ ઇચ્છા એ ન હોય કે પતિ, બાળકો અથવા અન્ય કુટુંબીજનોને કોઈ નુકસાન પહોંચે. અને આમ છતાં નુકસાન પહોંચે તે પણ હકીકત છે. માટે રસોઈ બનાવનાર વ્યક્તિએ ધ્યાન કરવું અને પોતાની ઊર્જા સારી રાખવી તે ફરજીયાત કહી શકાય તેટલી હદે આવશ્યક છે જેથી પોતે અને સમગ્ર કુટુંબ તેના ફાયદા ઉઠાવે.

અનેક લોકો પોતાના હાથની જ બનેલી રસોઈ જમવાનો આગ્રહ રાખે છે. તેની પાછળનું લોજીક હવે સમજાય છે ને? એ જ રીતે અત્યંત સારી હોટેલનું ભોજન પણ દરરોજ કેમ ન ભાવે તેનું કારણ પણ ખ્યાલ આવશે. હોટેલના રસોઈયાની ઊર્જા આપણે જાણ્યેઅજાણ્યે ગ્રહણ કરતા હોઈએ છીએ. આ એટલી સુક્ષ્મ પ્રક્રિયા છે કે જેનો ખ્યાલ સભાનપણે કદાચ ન આવે. મારા જાણીતા એક બહેનને થાઇરોઇડની તકલીફ થઈ. બહેનને પછી ખ્યાલ આવ્યો કે તેમને ત્યાં રસોઈ માટે આવનારી બહેનને થાઇરોઇડની તકલીફ હતી. અને એ રોગ અહીં ટ્રાન્સફર થયો.

2) યુવાવર્ગ:

સમાજમાં પ્રવર્તમાન સામાન્ય માન્યતા કંઈક એવી છે કે ફક્ત મોટી ઉંમરના લોકોએ ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ માન્યતાથી તદ્દન વિરુદ્ધ હકીકત એ છે કે નાની ઉંમરે અને ખાસ કરીને કિશોરાવસ્થાથી જ ધ્યાન કરવું જોઈએ. ધ્યાનના અમુક ફાયદા એ છે કે છુપાવેલી શક્તિ બહાર આવે, આત્મવિશ્વાસ વધે, એકાગ્રતા વધે, વ્યક્તિ સંતુલિત થાય, જવાબદારીની ભાવના વિકસે, મગજનો અતિ મહત્વનો ભાગ પ્રીફ્રન્ટલ કૉર્ટેક્સ (Prefrontal Cortex) જલ્દી વિકાસ પામે અને પરિણામે જનરેશન ગેપ ઘટે (ઘરડાંને બદલે યુવાન પણ ગાડાં વાળે). યાદશક્તિ અને એકાગ્રતા વધવાને કારણે અભ્યાસમાં પણ વ્યક્તિ સારો દેખાવ કરે અને અભ્યાસને લગતા તણાવથી દૂર રહે.

યુવાવસ્થામાં જ જો ખ્યાલ આવે કે વ્યક્તિની ખાસિયત શું છે, તેની પાસે ક્યા પ્રકારની ક્ષમતા છે તો તે પ્રકારની કારકિર્દી તે અપનાવી શકે. ફરી એક પરિચિત વ્યક્તિનો દાખલો. તેમને ધ્યાન કરતા થયા પછી 42 વર્ષની ઉંમરે આકસ્મિક રીતે જ ખ્યાલ આવ્યો કે તેમનો અવાજ ગાયકી માટે યોગ્ય છે, ખ્યાતનામ સંગીતગુરુનો સંપર્ક કરતા વધુ ખ્યાલ આવ્યો કે તેમના અવાજમાં અમુક કુદરતી ખૂબી છે, ખરજનો અવાજ છે, રેન્જ વિશાળ છે અને જો નાની ઉંમરે ધ્યાન આપ્યું હોત તો તે એક જુદી જ ઊંચાઈ પર, જુદા જ ક્ષેત્રમાં હોત. 42 વર્ષની ઉંમરે જયારે અનેક સામાજિક અને વ્યવસાયિક જવાબદારીઓ હોય ત્યારે તે વ્યક્તિ રિયાઝમાં પૂરતો સમય ન આપી શકે અને કારકિર્દી બદલવાનું શક્ય લગભગ અશક્ય હોય તે સમજી શકાય. નાની ઉંમરે ધ્યાન કર્યું હોત તો આ ખ્યાલ કદાચ વહેલો આવી જાત.

યુવાવસ્થામાં જયારે કારકિર્દી, લગ્ન અને તેને લગતા અનેક આનુષંગિક નિર્ણયો બાકી હોય ત્યારે ધ્યાનથી સંતુલિત થયેલ માનસિક અવસ્થામાં અને વધેલી ક્ષમતાથી નિર્ણય લેવાના હોય તો દેખીતી રીતે જ એ નિર્ણય વધુ સારા હોય.

3) ડોક્ટર્સ તથા હોસ્પિટલ સ્ટાફ:

આ એક વંદનીય વર્ગ છે કારણ કે એમના ભોગે બીજા લોકો સ્વસ્થ રહી શકે છે. ‘એમના ભોગે’ એટલા માટે કે આ વ્યવસાયમાં સંકળાયેલ તમામનો – ડોક્ટર્સનો, નર્સનો કે હોસ્પિટલમાં કામ કરનાર દરેક વ્યક્તિનો – ખરેખર તો ભોગ જ લેવાય છે. સમાજને સ્વસ્થ રાખવા માટે દૂષિત ઊર્જા સાથે આ વર્ગ રહે છે, જોખમ ઉઠાવે છે. ડોક્ટર્સને આ વધુ લાગુ પડે કારણ કે શારીરિક તથા માનસિક બંને રીતે તેઓ નકારાત્મક અથવા દુષિત ઊર્જા સાથે સંકળાય છે. જરા વિગતે જોઈએ.

જયારે ચક્રોની સ્થિતિ ખરાબ થાય એટલે કે ઊર્જા દૂષિત થાય અને તેનું પ્રમાણ વધે એટલે કે ચક્ર વધુ દૂષિત થાય ત્યારે શરીર પર રોગ આવે. થોડો સમય સહન કરીએ અને થોડું વધારે દૂષિત થાય, સહન ન થાય ત્યારે ડોક્ટર પાસે દોડીએ. મતલબ એ કે ડોક્ટર પાસે દૂષિત ઊર્જાવાળી વયક્તિઓનો સમૂહ એકઠો થાય. સવારથી રાત સુધી એ જ માહોલ.

સમય મળે તો ડોક્ટર વાંચન દ્વારા, નેટ દ્વારા પોતાને અપડેટ કરે. શું વાંચે અથવા જુએ? રોગ વિષેનું સાહિત્ય. એટલે કે દૂષિત ઊર્જા મનમાં નાખવી પડે. મિત્રો કોણ? ડોક્ટર્સ જ ને ! વાતો શું કરે? રોગોની અને દર્દીઓની જ ને! પરિણામ એ આવે કે ડોક્ટર્સ જાણ્યેઅજાણ્યે પરંતુ ફરજીયાત રીતે પોતાની આસપાસ દૂષિત ઊર્જા સંગ્રહિત કરે.*

રિસર્ચ કહે છે કે ડોક્ટર્સને સામાન્ય વ્યક્તિ કરતાં સ્વર્ગવાસી થવાની ઉતાવળ આવે છે. 10 વર્ષ સુધી 10000 ડૉક્ટર્સનો અભ્યાસ કર્યા પછી IMA દ્વારા આ તારણ કાઢવામાં આવ્યું છે.  https://www.thehindu.com/…/do…/article21381601.ece  પર રિપોર્ટ જોઈ શકાશે. આ સાથે પોસ્ટમોર્ટમ રૂમની ઊર્જાની કિર્લિઅન કેમેરાથી લીધેલી તસ્વીર મુકેલી છે જેનાથી ખ્યાલ આવશે કે મનુષ્યસેવાને વરેલ આ વ્યવસાયિકો કેટલા જોખમ વચ્ચે રહે છે.

આ દૂષિત ઊર્જાનો સામનો કરવા માટે ડોક્ટર્સ તથા હોસ્પિટલ સ્ટાફ માટે નિયમિત ધ્યાન એ અનિવાર્ય પ્રિસ્ક્રિપશન છે.

4) પોલીસ:

પૂરા ભારતની પોલીસ હડતાલ પર ઉતરી જાય તો શું થાય? કેટલી લૂંટફાટ થાય, બીજા કેટલા ગૂના થાય, સામાન્ય જનતાને કેટલી હાલાકી પડે? બસ આટલું વિચારીશું ત્યાં જ ખ્યાલ આવશે કે પોલીસકર્મીઓનું શું મહત્ત્વ છે. સમાજનો આ અત્યંત મહત્વનો વર્ગ શારીરિક તથા માનસિક રીતે તો અનેક તકલીફો ઉઠાવે જ છે પરંતુ સાથે-સાથે દૂષિત ઊર્જાનો બોજ પણ સહન કરે છે.

ઊર્જાનો સીધો અને સરળ નિયમ છે કે જ્યાં વ્યક્તિનું ધ્યાન પડે ત્યાંની ઊર્જા એ ખેંચી લાવે. થોડું નિરીક્ષણ કરીશું તો ખ્યાલ આવશે કે કોલેજના પ્રોફેસર્સ મોટી ઉંમર સુધી યુવાન દેખાય છે, કારણ કે તેમનું ધ્યાન યુવાવર્ગ પર છે, સંપર્કમાં પણ એ લોકો જ છે; અનેક પુરુષ ડાન્સ ટીચર્સ સ્ત્રૈણ જણાશે કારણ કે એમનું ધ્યાન સ્ત્રીઓ પર છે, સંપર્કમાં પણ એ વર્ગ જ છે; લાઈબ્રેરીનો યુવા સ્ટાફ લાઈબ્રેરીની બહાર પણ ગંભીર જણાશે કારણ કે લાઈબ્રેરીમાં આવતા વયસ્ક વાંચકોની સાથે તેમનો સંપર્ક અને તેમની પર ધ્યાન છે. આ નિયમ મુજબ પોલીસનું ધ્યાન ક્યાં હશે? ગુના અને ગુનેગારો પર? તો કઈ ઊર્જા આવશે? ખૂનીની, ચોરની, બળાત્કારીની, લૂંટારાની કે આવી જ કોઈ? પોલીસનો આમાં કઈ વાંક ખરો? એ તો જનતાને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેમની ફરજ બજાવે છે.

અહીં પણ ‘ધ્યાન’ અત્યંત જરૂરી છે જેથી આ દરરોજ એક્ઠી થતી દૂષિત ઊર્જાનો સામનો થઈ શકે.

5) વકીલ:

આ પણ અત્યંત મહત્વનો વર્ગ જેના વગર ચાલે નહિ. પોલીસવાળો નિયમ અહીં પણ લાગુ પડે. ગુનેગારો સાથે પનારો પડે – સિવિલ કે ક્રિમિનલ. પોલીસ સાથે પણ સંપર્ક રહે. કોર્ટની દૂષિતઊર્જાવાળી જગ્યા જ્યાં ટેન્શન, ગુસ્સો જેવી નકારાત્મક લાગણીઓના વાઈબ્રેશન્સ વાતાવરણમાં ભરેલા હોય ત્યાં સમય વિતાવવાનો. વધારામાં કેસ જીતવા માટે સામેવાળી વ્યક્તિના નેગેટિવ મુદ્દા શોધવાના. નેગેટિવ પર જ ધ્યાન લઈ જવાનું. એ પણ ખબર ન હોય કે આપણો અસીલ સાચો છે કે સામેનો. બદદુઆ પણ લેવાની. હારી જઈએ તો આપણા અસીલનો અને નહીંતર સામેના અસીલની નકારાત્મક લાગણીઓનો પ્રવાહ ઝીલવાનો. વ્યવસાયને વફાદાર રહી પોતાના અસીલને જીતાડવા માટે જે કંઈ કરવું પડે તે કરવાનું. જૂઠું બોલવાનું પણ આવે. વિશુદ્ધિચક્ર ને જૂઠ સાથે દુશ્મની. નુકસાન તો થાય.

દૂષિત ઊર્જાને કેમ ખાળવી? ધ્યાનથી. જરૂરી, જરૂરી અને જરૂરી !

6) રાજકીય નેતાઓ:

દેશ છે તો સરકાર તો રહેવાની. સરકાર છે તો રાજકીય નેતા પણ જરૂરી. નિર્ણય બધા તેમના હાથમાં. જનતાનું ભાવિ તેમના હાથમાં. તેમની ઊર્જા સારી તો પ્રજાને ફાયદો. નહીંતર ભગવાનભરોસે. એ ધ્યાન કરે તો પ્રજાને ફાયદો. એ સિવાય એમના ખુદના માટે પણ અત્યંત જરૂરી. શા માટે? જો સત્તા પર હોય તો સત્તા ટકાવવા સંઘર્ષ અને વિરોધપક્ષની નકારાત્મક બાબતો પર સતત નજર. જો વિપક્ષમાં હોય તો સત્તા મેળવવા માટે આકાશપાતાળ એક કરવાના પ્રયત્ન અને સત્તાધારી પક્ષની નેગેટિવ બાબતોનું સતત નિરીક્ષણ. બંને બાજુ એક વસ્તુ કોમન. નેગેટિવ બાબત પર ધ્યાન અને માટે નેગેટિવ ઊર્જાનો સંગ્રહ મન અને શરીરમાં. મને લાગે છે કે આ વિષય કોઈને વિસ્તારથી સમજવાની જરૂર જ નથી, બધું નજર સામે જ છે.

ઉપરોક્ત મુદ્દા 3 થી 6 સમર્પણધ્યાનના પ્રણેતા, હિમાલયથી ખાસ ઉદ્દેશથી સંસારમાં પરત ફરેલા સંત શ્રી શિવકૃપાનંદ સ્વામીજી તેમની શિબિરોમાં અત્યંત વિસ્તૃત અને પ્રભાવી રીતે સમજાવે છે.

7) વર્ક-લાઈફ બેલેન્સ ન હોય તેવો વર્ગ:

કોર્પોરેટ્સ, બેંકર્સ, માર્કેટિંગ પ્રોફેશનલ્સ વિગેરે બધાનો સમાવેશ અહીં થાય. કામના ભારણ અને ગળાકાપ હરીફાઈમાં વર્ક-લાઈફ સંતુલન તો બહુ મોટો વર્ગ ખોઈ ચુક્યો છે જેને કારણે ભેટ મળે છે ડિપ્રેસન, બ્લડ પ્રેસર, અનિદ્રા અને આવું ઘણું બધું. બચવું હોય તો ધ્યાન અનિવાર્ય છે. તેને માટે સમય ન હોય તો એટલું જ યાદ રાખવાનું કે સમય પાસે કદાચ એટલો સમય નહિ હોય કે બીજી વાર સમય આપે.

8) કલાકારો:

ધ્યાનને કારણે વિશુદ્ધિચક્ર સંતુલિત થાય જે કલાકારો માટે અત્યંત જરૂરી છે. ધ્યાનને કારણે છુપાયેલી કળા બહાર આવે અને હોય તે વધારે વિકાસ પામે. સર્જનાત્મકતા વિકસે. જો થોડી પણ ઇચ્છા હોય કળા વિકસાવવાની તો ધ્યાન અત્યંત ફાયદાકારક સિદ્ધ થાય.

અંતમાં, એક લિંક મૂકી છે. ઘણી અસરકારક છે. ધ્યાન કરવા માટે તેનો ઉપયોગ એક સપ્તાહ માટે કરી તેની અસરકારકતા જાતે જ ચકાસીએ તેવું મારુ નમ્ર સૂચન છે. SECRET MONK SOUNDS FOR BRAIN & BODY POWER : RETUNES YOUR BRAIN FAST !

ક્રમશ:

જિતેન્દ્ર પટવારી

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , | Leave a comment

ભાગ 24 – ધ્યાનના લાભ + ધ્યાન વિશેની થોડી ભ્રામક માન્યતાઓ – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

લેખમાળાના પહેલા તબક્કામાં (લેખ 21 સુધી) કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરે વિષે સમજ્યા. હવે છેલ્લા (ક્રમાંક ૨૨) લેખથી ધ્યાન વિષે વિસ્તૃત ચર્ચા ચાલુ કરી છે. આ વિષયની અનેક ભ્રામક માન્યતાઓમાંથી થોડી માન્યતાઓ તથા તે માન્યતાની સામે સાચી પરિસ્થિતિ શું છે તે વિષે વિગતે ચર્ચા લેખ 22માં કરી. લેખ 23માં ધ્યાનના અગણિત ફાયદાઓમાંથી થોડા જાણ્યા. ધ્યાનથી શરીરના વિવિધ હોર્મોન્સમાંથી સિરોટોનિન, કોર્ટીઝોલ, DHEA તથા GABA હોર્મોન્સ પર શું અસર છે તે ચર્ચા (Para 4)માં કરી. બીજા મહત્વના હોર્મોન્સ પરની અસર પણ સમજી લઈએ.

(E) મેલાટોનિન: પથારીમાં પડતા જ ઊંઘ આવી જાય છે? 6/7 કલાક કોઈ ખલેલ વગર ઊંઘી શકો છો? પડખાં ઘસવાં પડતાં નથી? રાત્રે વિચારોના ચક્કરમાં ફસાઈ જવાતું નથી? તો આ પેરેગ્રાફ નહિ વાંચો તો ચાલશે. કમનસીબે આ સ્થિતિ એટલી સરળતાથી બધાને ઉપલબ્ધ નથી. વિશ્વપ્રસિદ્ધ અમેરિકન સંસ્થા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થનો અંદાજ છે કે લગભગ 30% જનતાને નાનામોટા ઊંઘના પ્રશ્નો છે અને 10% તો અનિદ્રાના રોગી જ છે જેમની કાર્યક્ષમતા, આરોગ્ય, મૂડ – બીજું ઘણું બધું જોખમાઈ શકે. આ માટે કારણભૂત હોઈ શકે ઘણી સાચી અથવા ધારેલી ઉપાધિઓ. એ સિવાયનું એક મહત્ત્વનું કારણ આગળ જોઈશું.

ગાઢ અને પર્યાપ્ત ઊંઘ માટે પર્યાપ્ત માત્રામાં મેલાટોનિન હોર્મોન જોઈએ. શરીરનું કુદરતી જૈવિક ઘડિયાળ તો એ હંમેશા ઉત્પન્ન કરતું આવ્યું છે, ઊંઘવાના સમયે વધારે કરે. પણ જેમ પર્યાવરણ નવી જીવનશૈલીથી ગંભીર રીતે ક્ષતિ પામ્યું છે તેમ જ શરીર્યાવરણ (!) પણ આપણી જ આદતોથી ઊંધું ચત્તું થઈ ગયું છે.

મેલાટોનિનનો સૌથી મોટો દુશ્મન હોય તો તે છે ‘અતિશય પ્રકાશ’. હવે તો આપણી આંખોને પ્રકાશની છેક ઊંઘતા સુધીની આદત પડી ગઈ છે – લેપટોપ ચાલુ હોય, TV પર મનગમતી સીરીઅલ જોઈને જ હું તો ઊંઘું અને છેલ્લે મોબાઈલમાં નજર નાખ્યા વગર તો મારાથી પલંગ પર આરૂઢ કેમ થવાય! રાત્રે વચ્ચે ઊંઘ ઊડે તો પાછું જોવું પડે કે કોનો મેસેજ છે. નહીંતર દુનિયામાં ઉથલપાથલ થઈ જાય ! પરિણામ એ છે કે શરીરમાં આ જટિલ રસાયણનું ઉત્પાદન એકદમ ઓછું થતું ગયું છે. આ કોઈ સામાન્ય કેમિકલ થોડું છે, આ તો એવું હોર્મોન છે કે સારો મૂડ અને ગાઢ ઊંઘ તો તેના પર આધારિત છે જ; એટલું જ નહિ, રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા, વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયા ધીમી પાડવા અને અને કેન્સર સહિતના 100 થી વધુ વિવિધ રોગોને રોકવામાં પણ તેનો ફાળો છે.

‘ધ્યાન’ આ માટે એક ખૂબ જ અસરકારક અને કુદરતી રસ્તો છે. ન્યુજર્સીની 250 વર્ષ જૂની રૂટઝર યુનિવર્સિટી આરોગ્યને લગતા સંશોધનો માટે વિશ્વવિખ્યાત છે. તેના સંશોધનનો રિપોર્ટ એમ જણાવે છે કે ધ્યાનને કારણે મેલાટોનિનના સ્તરમાં સરેરાશ 98% જેટલો વધારો થાય છે, કોઈ લોકોમાં તો 300% કરતા વધુનો વધારો પણ જોવા મળ્યો છે. હવે આપણે નક્કી કરવાનું કે ભવિષ્યમાં ઊંઘની ગોળી ખાવી છે કે ધ્યાન કરવું છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)નો રિપોર્ટ તો કહે જ છે કે 2020 સુધીમાં ડિપ્રેસન દુનિયાભરમાં ભરડો લઇ ચૂક્યું હશે. “ઊંઘની ગોળી લો, ડિપ્રેસન દૂર કરો” એવું જીંગલ પ્રચલિત ન થાય તો જ આશ્ચર્ય !!!

(F) એન્ડોર્ફિન્સ (Endorphins) : આ એવા ન્યુરોટ્રાન્સમીટર છે જે શરીરમાં થતા આંતરિક દુઃખાવાઓને ખતમ કરી નાખે, એક જૂદા જ પ્રકારની ખુશી આપે. નિયમિત જોગિંગ કરનાર લોકોમાં પણ આ કેમિકલ વધુ માત્રામાં ઉત્પાદિત થાય અને એવી મજા કરાવે કે જે કરે તેને જ ખ્યાલ આવે. આ માટે એક ખાસ શબ્દ વપરાય છે – Runners High. 1995માં આવા જોગર્સ અને નિયમિત ધ્યાન કરનાર વ્યક્તિઓને સાથે રાખીને કરવામાં આવેલા પ્રયોગમાં જાણવા મળ્યું કે ધ્યાની વ્યક્તિઓમાં તો આ કેમિકલનું ઉત્પાદન જોગર્સ કરતાં પણ ખૂબ અધિક માત્રામાં જોવા મળ્યું.

(G) GH હોર્મોન: સોમેટોટ્રોપિન (Somatotropin) અથવા ગ્રોથ હોર્મોનને આપણે કદાચ નામથી નહિ જાણતા હોઈએ. એ જાણતા હશું કે એથ્લેટ્સ આવા કોઈ ઈન્જેકશન લઈ શરીરમાં વિશેષ શક્તિ ઉત્પન્ન કરે, પછી મેડિકલ ટેસ્ટમાં કોઈ વાર ખ્યાલ આવે અને તેમને જે તે રમતમાંથી બહાર કરવામાં આવે. બસ તે જ આ હોર્મોન. એટલું અગત્યનું હોર્મોન છે કે જે બાળકોના શરીરનો વિકાસ ન થતો હોય તેને બહારથી આ ઈન્જેક્ટ કરવું પડે. એક ઉંમર પછી આ હોર્મોનનું ઉત્પાદન ઘટવા માંડે અને નબળા હાડકાં અને સ્નાયુઓ, શરીરની ચરબીમાં વધારો, હ્રદયનું અનિયમિત સંકોચન, ખરાબ મૂડ, ઉત્સાહનો અભાવ અને થાક વિગેરે વૃદ્ધત્વ તરફની યાત્રાનાં લક્ષણો બહાર આવે, ધીરે-ધીરે વધે, જાતે જ મનુષ્ય ઘણી વખત કહેવા માંડે કે હવે તો મારી ઉંમર થઈ. ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીના લોકો બીજાને અદેખાઈ કરાવે તેમાં એક કારણ એ પણ હોય કે લાખો-કરોડો રૂપિયા/ડોલર ખર્ચીને બહારથી GH લીધું હોય.

અનેક પ્રયોગોનું તારણ એ છે કે ધ્યાન દરમ્યાન પિટ્યૂટરી ગ્રંથિમાંથી GH હોર્મોનનું ઉત્પાદન વધુ માત્રામાં થાય, લાંબી ઉંમર સુધી થાય. ફાયદો સમજી શકાય તેમ છે. વૃદ્ધત્વ પાછું ઠેલાય અને તેની આનુષંગિક સમસ્યાઓ પણ પાછી ઠેલાય.

ફાયદાઓ બાકી રાખી હવે ફરી ભ્રમણાઓ તરફ ભ્રમણ કરીએ. લેખ 22માં નીચે દર્શાવેલ ભ્રામક માન્યતાઓ અને તેની સામેની હકીકત જાણી.

1) “ધ્યાન એ કોઈ વિશેષ ધર્મ સાથે જોડાયેલી વાત છે.”

2) “ધ્યાન તો સાધુ કરે, જો ગૃહસ્થી કરે તો વહેલોમોડો સાધુ થઈ જાય (સંસારમાંથી રસ ઊડી જાય).”

3) “અરે ભાઈ, ધ્યાનના ફાયદા મેળવવા માટે તો વર્ષો વીતી જાય.”

4) “સમયનો વ્યર્થ બગાડ છે.”

5) “ધ્યાન એ ભાગેડુ વૃત્તિ છે, શાહમૃગ વૃત્તિ છે, સમસ્યાઓથી ભાગવાનો પ્રયાસ છે.”

6) “ધ્યાન મોટી ઉંમરની વ્યક્તિઓએ કરવાની વસ્તુ છે.”

આ સિવાયની અનેક ભ્રામક માન્યતાઓ છે. થોડી એવી માન્યતાઓનાં લેખાંજોખાં કરી જોઈએ.

7) “પદ્માસનમાં બેસવું પડે, નીચે બેસવું પડે, ધ્યાનમાં હલનચલન ન કરાય. (મારે તો પગ ઊંચાનીચા કરવા પડે, નહીંતર જકડાય જાય.)”

એમ લાગે છે કે કદાચ મહાત્માઓના ધ્યાન કરતા ફોટો/ચિત્ર જોઈ પદ્માસનનો ખ્યાલ ઉત્પન્ન થતો હશે. આપણે એ કેટેગરીમાં ન પહોંચીયે ત્યાં સુધી જરૂરી નહિ. પદ્માસન આદર્શ પરિસ્થિતિ છે પરંતુ પલાંઠી મારીને બેસી શકાય, કમરમાં દુ:ખતું હોય તો ભીંતને ટેકે બેસી શકાય, પગ દુ:ખતા હોય તો લાંબા કરીને બેસી શકાય, પગ વળતા ન હોય તો ખુરશી પર બેસીને કરી શકાય, સોફા પર બેસીને પણ થઈ શકે અને સૂતાં-સૂતાં પણ કરી શકાય. એટલું ખરું કે સૂતાં-સૂતાં ધ્યાન કરવામાં ઊંઘ આવી જવાની શક્યતા રહે. અમુક પ્રકારના ધ્યાન, જેમ કે એક ચાઇનીસ પદ્ધતિ માઈક્રો-કોસ્મિક ઓર્બીટ નામની છે તેમાં તો ખરેખર સૂતાં-સૂતાં જ ધ્યાન કરવાનું હોય છે. રહી વાત હલનચલનની. જો ન કરીએ તો ઊર્જાનું ઉર્ધ્વગમન ઝડપી થાય, હલનચલન કરવું જ પડે તો થોડી ઝડપ ઘટે અને એ કારણસર ધ્યાન ન જ કરીએ તો તેના ફાયદા ભૂલી જવાના. બીજો એક સરળ નિયમ એ છે કે ધ્યાન દરમ્યાન આપણે જાતે કંઈ કરવું નહિ અને આપમેળે જે થાય તે થવા દેવું. અનેક લોકોને ધ્યાન દરમ્યાન સ્વયંભૂ યોગાસનો, પ્રાણાયામ અને બીજી અનેક ક્રિયાઓ થવા લાગે છે. તેને રોકવાની હોતી નથી.

8) “ધ્યાન કંટાળાજનક/બોરિંગ છે”

આવું ત્યાં સુધી જ લાગી શકે કે જ્યાં સુધી ધ્યાનની અનુભૂતિઓ શરૂ ન થાય. થોડો સમય તો રાહ જોવી પડે ને ! ડોક્ટર પાસે જઈએ તો શું 1/2 દિવસમાં જ નક્કી કરી લઈએ છીએ કે આ ડોક્ટર અથવા આ ચિકિત્સા પદ્ધતિ નકામી છે, કંઈ ફેર પડ્યો નહિ. ડોક્ટર કહે 15 દિવસ લાગશે. આપણો જવાબ હોય છે “જી સાહેબ”. ધ્યાન પણ શરીર, મન અને આત્મા – દરેકની ચિકિત્સા જ કરે છે ને !

એક વખત અનુભૂતિઓ શરુ થાય ત્યાર બાદ તમામ બુદ્ધિ બાજુએ રહી જાય અને મન ચકરાઈ જાય કે આ શું થાય છે. કંઈ ને કંઈ નવું-નવું થયા કરે. શું થાય છે તે અનુભવવાની જિજ્ઞાસા જાગે અને કંટાળો તો ક્યાં ભાગી જાય તે ખબર પણ ન પડે. કોઈ નિયમિત ધ્યાન કરનાર વ્યક્તિને પૂછીએ તો જ ખ્યાલ આવે કે શા માટે કોઈ દિવસ ચૂક્યા વગર તે ધ્યાન કરે જ છે. ધ્યાનકેન્દ્રો પર પણ લોકોને સમય સાચવવા મારંમાર પહોંચતા હંમેશા જોયા છે. ‘ધ્યાન’ કંટાળાજનક હોય તો આ શક્ય બને ખરું? દરેક વસ્તુ પહેલી વાર કરીએ ત્યારે કંટાળાજનક લાગી શકે, પછી તે ધ્યાન હોય, જિમ હોય, જોગિંગ હોય, મોર્નિંગ વોક હોય કે અન્ય કંઈ પણ.

9) “ધ્યાન અને ઊંઘ બંને સરખા”

ફક્ત એટલું જ સત્ય છે આ માન્યતામાં કે ધ્યાન અને ઊંઘ બંને દરમ્યાન વિશ્રાંતિ મળે, રિલેક્સ થઈ જવાય અને મેટાબોલિઝમ સંતુલિત થાય/ધીરું પડે અને પરિણામે હૃદયના ધબકારા, બ્લડ પ્રેસર, શ્વાચ્છોશ્વાસ, સ્નાયુઓ પરનું દબાણ વિગેરે પર સકારાત્મક અસર થાય. અહીં સમાનતા પૂરી, તફાવત શરુ. સૌથી મોટો તફાવત એ છે કે ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ જાગૃતિ હોય છે, ઊંઘમાં નહિ. ધ્યાનમાં તો કદાચ એવું પણ બને કે વ્યક્તિ ચેતનાના ઉચ્ચ સ્તર એટલે કે Super Consciousness સુધી યાત્રા કરી આવે. ઊંઘ ભૂલવાની સ્થિતિ છે જયારે ધ્યાન તો સચેત જાગૃતિ છે; શાંત અને સંતુલિત. ધ્યાનમાં અનેક માહિતી એવી પણ મળે જે ઊંઘ દરમ્યાન કે જાગૃત અવસ્થામાં પણ ન મળી શકે. ધ્યાન દરમ્યાન ચેતના દુનિયાના કોઈ પણ છેડે જઈ શકે અને કંઈ પણ માહિતી લાવી શકે – અલબત્ત એક ઘણા આગળના તબક્કામાં. આગળનો તબક્કો ત્યારે જ આવે જયારે કોઈ દિવસ શરૂઆત કરી હોય.

આજની ચર્ચાને અહીં અટકાવીએ. ધ્યાનના ફાયદાઓ જેમ અગણિત છે તેમ તેના વિષેની ભ્રામક માન્યતો પણ તેટલી જ છે. હવેના હપ્તામાં ફરીથી થોડી માન્યતાઓ અને થોડા ફાયદાઓ – બંને વિષે ચર્ચા કરીશું.

આજનો લેખ પૂરો કરતાં પહેલાં, અહીં એક લિંક મૂકેલી છે.

(Chakra Tune-up with Himalayan Singing Bowls)

જેમ મોટરકારના પૈડાનું એલાઇન્મેન્ટ કરવાનું હોય તેમ શરીરનાં 7 ચક્રોનું પણ એલાઇન્મેન્ટ થવું જરૂરી. આ સાઉન્ડની અસરથી તે થઈ શકે તેમ છે. આંખ બંધ કરીને સાંભળવાથી ધ્યાનમાં ઊતરી જવાશે. પ્રયત્ન કરી શકો છો.

તે સિવાય એક સૂચન છે. મેલાટોનિન વિષે શરૂઆતમાં જ વાત કરી. પ્રકાશની ઊંઘ પર થતી અસર જાતે જ સમજવી હોય તો હવેથી એક સપ્તાહ સુધી ઊંઘવાના એક કલાક પહેલાંથી લેપટોપ/મોબાઈલ/ટેલિવિઝનથી દૂર રહીએ અને નોંધીએ કે ઊંઘની ગુણવત્તામાં અથવા સમયાવધિમાં શું ફેરફાર થયો.

ક્રમશ:

જિતેન્દ્ર પટવારી

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , , , | Leave a comment

ભાગ 23 – ધ્યાનના લાભ – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

લેખમાળાના પહેલા તબક્કામાં (લેખ 21 સુધી) કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરે વિષે સમજ્યા. હવે છેલ્લા (ક્રમાંક ૨૨) લેખથી આપણે ધ્યાન વિષે વિસ્તૃત ચર્ચા ચાલુ કરી છે. થોડી ભ્રામક માન્યતાઓ વિષે જાણ્યું. હવે આગળ વધીએ તે પહેલાં એક વાત. ‘વિસ્મય’ ગ્રુપ માટે મૂળભૂત રીતે શરુ કરેલી આ લેખમાળા અલગ-અલગ જગ્યાએ અને વિવિધ દેશોમાં જઈ રહી છે અને ઘણા લોકો પ્રતિભાવ આપી રહ્યા છે. પ્રયત્ન એ છે કે અધ્યાત્મને લગતા અને સમાજમાં થોડો ઓછો ખ્યાલ હોય તેવા અત્યંત મહત્વના વિષયનો જેમ કે ઓરા, ધ્યાન, કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરેને વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજવા. આ અંગે એક નિવેદન છે. વાંચકો ફેઈસ બુક પેઈજ Self Tune In પર સૂચન આપશે કે આ અંગે શું જાણવાની વધુ ઈચ્છા છે તો યોગ્ય સમયે લેખમાળામાં તેનો સમાવેશ કરી શકાય. વાંચકોને ક્યા ચોક્કસ મુદ્દા પર વધુ રસ છે તે સમજવામાં આ સૂચનો મદદકર્તા રહેશે.

ગયા લેખમાં આ વિષયની અનેક ભ્રામક માન્યતાઓમાંથી થોડી માન્યતાઓ તથા તે માન્યતાની સામે સાચી પરિસ્થિતિ શું છે તે વિષે વિગતે ચર્ચા કરેલી. હવે ધ્યાનના અગણિત ફાયદાઓમાંથી થોડા જાણીએ.

1) એન્ટિ એજિંગ સોલ્યુશન તરીકે ધ્યાન:

વૃદ્ધ થવું કોઈને ગમતું નથી, જીવનના અનિવાર્ય ભાગ તરીકે તેને સ્વીકારી લઈએ તે અલગ વસ્તુ છે. ચિરયૌવન જાળવવાના પ્રયત્નો મનુષ્ય સદાકાળથી કરતો આવ્યો છે. ધ્યાનનો એક અતિ મહત્વનો ફાયદો એ છે કે તે શરીર અને મનની વૃદ્ધ થવાની પ્રક્રિયા ધીરી પાડે છે. આ વાત બહુ ટેક્નિકાલિટીમાં ગયા વગર થોડી વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજીએ. શરીરના DNAનો એક ભાગ રંગસૂત્ર એટલે કે ક્રોમોઝોમ (CHROMOSOM) છે. બૂટની દોરીના છેડે જેમ ધાતુ/પ્લાસ્ટિકનો એક ભાગ આવે તેમ આ ક્રોમોઝોમના છેડા પર બીજા DNA હોય જેને ટેલોમેર (Telomere) કહેવાય. જયારે જયારે કોષો(Cells) વિભાજીત થાય ત્યારે ત્યારે આ ટેલોમેર ટૂંકા થાય. આ પ્રક્રિયા શરીરના અંગોને વૃધત્વ તરફ કાળક્રમે દોરી જાય. આ શોધ થયા બાદ વૈજ્ઞાનિકોએ ટેલોમેર ને ટૂંકા થવાની પ્રક્રિયાને ધીમી પાડવા અથવા અટકાવવા અંગે સંશોધન કર્યું જેથી વૃદ્ધત્વને પાછું ઠેલી શકાય – શરીરની અંદર અને બહાર બંને જગ્યાએ. તેમાં ખ્યાલ આવ્યો કે ‘માનસિક તણાવ’ ટેલોમેરને ટૂંકા કરવાની ઝડપ એકદમ વધારી દે છે. જો તણાવ ઘટાડી શકાય તો વૃદ્ધત્વને ઘણા સમય સુધી દૂર રાખી શકાય. એ જ પ્રયોગમાં આગળ એ પણ સાબિત થયું કે ‘માનસિક તણાવ’ ઘટાડવા માટેનો ઉત્તમોત્તમ રસ્તો ‘નિયમિત ધ્યાન’ છે.

2) તણાવમુક્તિ માટે ‘ધ્યાન’:

પહેલા મુદ્દાને થોડો વિસ્તારથી જોઈએ. ધ્યાનનો અતિ મહત્વનો ફાયદો એટલે ‘માનસિક તણાવમાંથી મુક્તિ અથવા ઘટાડો’. લગભગ બધા જાણે છે કે ધ્યાનનો આ મોટો ફાયદો છે, આધુનિક વિજ્ઞાન અને મેડિકલ સાયન્સ પણ સ્વીકારે છે, એપોલો હોસ્પિટલ, ચેન્નાઇ દ્વારા મારા એક સમયના બોસની બાયપાસ સર્જરી બાદ લખાયેલ પ્રિસ્ક્રિપશનમાં “Regular Meditaiton” લખાયેલું છેક 2007માં મેં જોયું છે, અનેક જગ્યાએ વાંચેલું છે, સાંભળેલું છે અને અનુભવેલું છે. અને જાણવા છતાં આ મહત્વ કદાચ પૂરું સમજવાનું બાકી છે.

પોતાની જાતને જ શાંતિથી પૂછવાનો સવાલ એ છે કે શું મને માનસિક તણાવ છે? શું હું આંતરિક રીતે અશાંત છું? કદાચ ગણ્યાગાંઠ્યા લોકોના અપવાદ સિવાયની વ્યક્તિઓનો જવાબ ‘હા’ હશે. વિદ્યાર્થી અવસ્થાથી જ અભ્યાસ, બાદમાં વ્યવસાય , નોકરીમાં ટાર્ગેટ્સ/બોસ/ટ્રાન્સફર/કામ કરવા માટેના લાંબા કલાકો, કૌટુંબિક વિખવાદ, અર્થોપાર્જન, સ્વાસ્થ્ય, કુદરતી આપત્તિ, કોઈ નજીકની વ્યક્તિનું મૃત્યુ, બાળકોનો અભ્યાસ, એકલવાયાપણું, નિવૃત વ્યક્તિઓને પણ સમય ક્યાં વિતાવવોથી શરુ કરીને એક પછી એક હમઉમ્ર દોસ્તોના થતા મોત – તણાવ ઉભો થવા માટેના કારણોનો કોઈ તોટો જ નથી. અને તણાવ અંતે દોરી જાય છે ડિપ્રેસન તરફ. ડિપ્રેસનના દર્દીઓ (જેમાં અનેક ડોક્ટર્સ પણ સામેલ છે) ઉભરાય રહ્યા છે તેમ કહીએ તો ખોટું નથી. અનેક લોકો ડિપ્રેસનમાં છે જેમને એ ખ્યાલ પણ નથી કે તે ડિપ્રેસનમાં ઉતરી ગયા છે. ‘ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા’ તો નથી પરંતુ નજીકના જ ભવિષ્યમાં એ દિવસો આવતા નજરે પડે છે કે ‘ઘેર ઘેર ડિપ્રેસનના દર્દી’.

જીવનના કેટલા વર્ષ ખરાબ સ્વાસ્થ્યને કારણે બરબાદ થાય છે તે જાણવા માટે સઘન અભ્યાસ બાદ World Health Organization (WHO) દ્વારા Disability-adjusted life year (DALY) નામનો એક માપદંડ વિકસાવવામાં આવ્યો છે. એ મુજબ 15 થી 44 ના વય જૂથ માટે ડિપ્રેસન DALYનાં કારણોમાં ઉપરથી બીજા નંબરે છે અને 2020 સુધીમાં તમામ વયજૂથ માટે આ જ પ્રમાણે બીજે ક્રમે હશે.

‘ધ્યાન’ માનસિક તણાવ સામેનો કે ડિપ્રેસન સામેનો વીમો છે તેમ કહીએ તો જરા પણ અતિશયોક્તિ નથી.

3) ‘ધ્યાન’ શરીરની ઓક્સિજનની જરૂરિયાત ઓછી કરે છે:

અનેક પ્રયોગો બાદ વૈજ્ઞાનિકોએ તારણ કાઢ્યું છે કે નિયમિત ધ્યાનથી શરીરની ઓક્સિજનની જરૂરિયાત 20% જેટલી ઓછી થઈ શકે. એ સમય જયારે આવી ગયો છે કે દિલ્હી જેવા ભારતના પાટનગરમાં પણ ઓક્સિજન બાર ખુલી ગયા છે, શુદ્ધ હવા વેચાઈ રહી છે (15 મિનિટ શુદ્ધ ઓક્સિજન માટે રૂપિયા 250), અંકલેશ્વરમાં પણ જીવવું મુશ્કેલ બની ગયું છે, અમદાવાદમાં પણ સાંજે પોલ્યૂશનના ગોટેગોટા આકાશમાં મંડરાતા હોય, આંખોને ભટકાતા હોય અને શ્વાસમાં ટકરાતા હોય ત્યારે આવનારા દિવસોમાં ઓક્સિજનની કિંમત શું હશે તે કલ્પનાનો જ વિષય છે. બહાર તો વૃક્ષારોપણ કરીએ છીએ પણ જો ધ્યાન દ્વારા આંતરિક ધ્યાન બીજનું રોપણ પણ બધા કરવા લાગે તો બેવડો ફાયદો થાય, બહાર વૃક્ષો દ્વારા ઓક્સિજન બને અને અંદરથી જરૂરિયાત ઘટી જાય.

ધ્યાનમાં ગયા બાદ હૃદયના ધબકારા ઓછા થાય છે, શ્વાસ ધીમા થઈ જાય છે, સ્નાયુઓ પર દબાણ ઓછું થાય છે અને મગજમાં ચાલતા તરંગોમાં જે બદલાવ આવે છે તેનો સીધો પ્રભાવ શરીરની ઓક્સિજનની જરૂરિયાત પર પડે, શરીરના કોષોની ઓક્સિજનની માંગણી ઘટી જાય.

4) ‘ધ્યાન’ શરીર અને મગજ માટેના અત્યંત મહત્વના અનેક હોર્મોન્સને નિયંત્રિત કરે, આવકારદાયક હોર્મોન્સની માત્રા વધારે અને કંટ્રોલમાં રાખવા જેવા હોર્મોન્સને એની મર્યાદામાં રાખે, Cut to size કરે. ટૂંકમાં નજર નાખીએ.

(A) સિરોટોનિન (હેપીનેસ હોર્મોન): બહુ જ અગત્યનું હોર્મોન. પર્યાપ્ત હોય તો ખુશી છલકે અને ઓછું થાય ત્યારે દુઃખી-દુઃખી થઈ જઈએ. આપણો મૂડ એ જ સુધારે કે બગાડે. વૈજ્ઞાનિકો પણ તેને “happiness neurotransmitter” કહે. બહુ ઘટી જાય તો સાઈક્રિયાટ્રીસ્ટને ત્યાં ડિપ્રેસન માટે વ્યક્તિને દાખલ કરવી પડે. ‘ધ્યાન’ આ ‘ફીલ ગુડ’ કેમિકલનું વધારે માત્રામાં ઉત્પાદન કરાવે, મનુષ્યને વધુ આનંદિત રાખે.

(B) કોર્ટીઝોલ (Stress Hormone) : જેટલું ઓછું તેટલું સારું. જયારે માનસિક તણાવમાં હોઈએ ત્યારે શરીર આ કેમિકલ પ્રચૂર માત્રામાં ઉત્પાદિત કરે. એડ્રેનેલાઈન પણ સાથે-સાથે બનાવે. લાંબા ગાળે આ બંને કેમિકલનું કોકટેઇલ બધા પ્રકારના ડોક્ટર્સ પાસે દોડાવે. વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે ‘નિયમિત ધ્યાન” આ બંનેને મર્યાદામાં રાખે. ન્યુજર્સીની રૂટઝર યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોના પ્રયોગોમાં એ તારણ નીકળ્યા કે નિયમિત ધ્યાન કરનાર વ્યક્તિઓમાં કોર્ટીઝોલનું ઉત્પાદન 50% જેટલું ઓછું હોય.

(C) DHEA હોર્મોન: આ હોર્મોનને દીર્ઘાયુષ્ય હોર્મોન એટલે કે Longevity Molecule કહી શકાય. વર્ષોવર્ષ આ હોર્મોનનો સ્ત્રાવ ઘટે, વૃધત્તવના લક્ષણો દેખાય, રોગ થોડા નજીક આવે. સાચી ઉંમર વર્ષોમાં નહિ પરંતુ DHEA લેવલ કેટલું છે તેના પરથી માનસિક ઉંમર દ્વારા હવે નક્કી કરવામાં આવે છે. જેટલું આ લેવલ ઓછું તેટલું પુષ્પક વિમાનનું તેડું વહેલું આવશે તેમ સમજવાનું.

અમેરિકન બોર્ડ ઓફ એન્ટી-એજિંગ મેડિસિનના એક વખતના પ્રમુખ ડો. વિન્સેન્ટ ગિઆમપાપા દ્વારા આ વિષયમાં પ્રચૂર સંધોધન થયા છે, પરિણામ આશ્ચ્રર્યજનક છે. નિયમિત ધ્યાન કરતી વ્યક્તિઓના શરીરમાં અન્ય વ્યક્તિઓ કરતાં 43.77% જેટલું વધારે DHEA લેવલ જોવા મળ્યું.

(D) GABA (gamma aminobutyric acid): આ છે ‘શાંતિ’ હોર્મોન: બહુ જ અગત્યનું હોર્મોન. કોઈને કોઈ પણ પ્રકારનું વ્યસન હોય, ચાહે તે દારૂનું હોય, ડ્રગનું હોય, તમાકુનું હોય, કેફીનનું હોય કે અન્ય કોઈ પણ – સમજી લેવાનું કે GABA ક્યાંક ઓછું પડે છે. ઓછું હોય ત્યારે બીજા ઘણા પ્રશ્નો પણ હોઈ શકે, જેમ કે ચિંતાતુર સ્વભાવ, નર્વસનેસ, ઊંઘમાં ધાંધિયા અને બીજું ઘણું બધું.

બોસ્ટન યુનિવર્સિટીમાં થયેલા અભ્યાસ બતાવે છે કે ધ્યાન કરવાથી થોડા જ દિવસમાં આ હોર્મોનનું લેવલ 27% જેટલું વધી ગયું. એડિક્શનમાંથી, ચિંતામાંથી બહાર આવીએ તો સીધો મતલબ છે કે વધુ ક્ષમતાથી કોઈ પણ કાર્ય કરી શકીએ.

આ સિવાયના હોર્મોન્સ પર પણ ધ્યાનની સકારાત્મક અસરો છે અને ધ્યાનના બીજા ફાયદાઓની તો હારમાળા છે જે સમાજના દરેક વર્ગને, દરેક વયની વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે, દરેક મુદ્દાઓનો લેખમાળામાં ધીરે-ધીરે સમાવેશ કરીશું. એ પહેલાં, ધ્યાનની ટૂંકા સમયમાં પણ થતી અસર સમજવા માટે વિસ્મય ગ્રુપના એક મેમ્બરના શબ્દો અહીં ક્વોટ કરું છું જેમને હમણાં જ 21 દિવસ સુધી નિયમિત ધ્યાન કર્યું અને ફરી તે જ ક્રમ મુજબ રીવીઝન પણ કરી રહ્યા છે.

“મારો 21 દિવસ ધ્યાનનો અનુભવ બેહદ સુખદ રહ્યો. ધ્યાન દરમ્યાન મારુ મન શાંત થઈ જતું હતું. છેલ્લા દિવસનો અનુભવ તો એકદમ અદ્ભૂત છે. ધ્યાનમાં મને એકદમ અસહ્ય પ્રકાશપૂંજના દર્શન થયા અને હું એકદમ ઊંડો ઊંડો જવા માંડ્યો. પછી મને એમ લાગ્યું કે મને કઈં થઈ જશે. તેથી અનુભવ સુખદ હોવા છતાં મારી આંખ ખુલી ગઈ.”

આજે અહીં વિરામ લઈએ. હવેના લેખમાં અમુક હોર્મોન્સ પરની અસર (જેની ચર્ચા બાકી રહી ગઈ છે) જોઈશું. લેખ 22માં ચર્ચા કરેલી તે સિવાયની થોડી બીજી ભ્રામક માન્યતાઓ વિષે પણ વાત કરીશું.

ક્રમશ:

જિતેન્દ્ર પટવારી

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , , | Leave a comment

(ભાગ 22 – ધ્યાન – ભ્રામક માન્યતાઓ) – જિતેન્દ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

કુંડલિની, નાડી, ચક્રો વિગેરે વિષે આ લેખમાળાના પ્રથમ તબક્કામાં જાણ્યું. એ જોયું કે જિંદગીના તમામ પાસા આ ચક્રોની, નાડીની સ્થિતિ પર આધારિત છે. એ ખ્યાલ આવ્યો કે ધ્યાનથી વિવિધ ચક્રોની સ્થિતિમાં સુધારો આવે. હવે ધ્યાન વિષે થોડું વધુ સમજીએ.

યોગ અને ધ્યાન વિષે સમાજમાં જે સમજણ છે તે કદાચ અપૂર્ણ અને ભ્રામક પણ હોય તેવું જણાય છે. .યોગ એટલે આસનો એવી માન્યતા મૉટે ભાગે છે. અષ્ટાંગ યોગના અત્યંત અગત્યના અંગ એવા ધ્યાન વિષે સામાન્ય ખ્યાલ એવો છે કે ધ્યાનથી આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ થાય. એ સિવાય વધીને એવો ખ્યાલ પણ ઘણાને છે કે ધ્યાનથી માનસિક શાંતિ મળે. બંને વસ્તુ તદ્દન સાચી છે. પરંતુ સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રકારના મોબાઈલમાંથી 2 જ કામ એટલે કે ફોન થાય અને SMS મોકલી શકાય તેટલો મર્યાદિત આ ખ્યાલ છે. અમુક ભ્રામક માન્યતાઓ અને અધકચરી માહિતીને કારણે સમાજનો એક અત્યંત બહોળો વર્ગ ધ્યાનના અગણિત ફાયદાઓથી વંચિત રહી જાય છે. લેખમાળાના હવેના તબક્કામાં આપણે આ ભ્રામક માન્યતાઓ અને તેની સામે હકીકત શું છે, ધ્યાનના શું ફાયદાઓ છે, સાંપ્રત વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ તે પ્રતિપાદિત છે કે કેમ, ધ્યાન બાળકો કે ઉંમરલાયક, સ્ત્રી કે પુરુષ દરેક માટે કેમ ઉપયોગી છે, સમાજના ક્યા વર્ગ માટે વિશેષ જરૂરી છે, ધ્યાનની વિવિધ પદ્ધતિઓ, ધ્યાન દરમ્યાન થતા અનેરા અનુભવો, નિયમિત ધ્યાન બાદ થોડી ઉચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચ્યા પછી મળતી આશ્ચર્યજનક ઉપલબ્ધીઓ (Psychic Powers), ધ્યાન અંગે લોકોના મનમાં ઉઠતા સામાન્ય સવાલો (FAQ) વિગેરેની ચર્ચા ક્રમાનુસાર કરીશું.

આ બધી ચર્ચા કરતાં પહેલાં ધ્યાનના ફાયદા જાણવા માટે એક જાતઅનુભવ. 1998માં મને જીભ પર ‘હર્પીસ ઝૉસ્ટર’ નામનું વાઇરલ ઇન્ફેક્શન થયું જેની વધુ અસરમાં તાત્કાલિક મારી એક અતિ અગત્યની નર્વ (7th nerve) પૂરે પૂરી નુકશાન પામી. મેડિકલ પરિભાષામાં આ સ્થિતિને ‘રેમસે હન્ટ સિન્ડ્રોમ’ કહે છે. વિસ્મય ગ્રુપના અનેક મિત્રોએ મારો એ કસોટીકાળ જોયો છે. ભારતના સર્વશ્રેષ્ઠ ગણાતા ન્યુરોલોજીસ્ટનું મંતવ્ય એવું પડ્યું કે ‘હવે કંઈ થઈ શકે તેમ નથી’. ત્યાર બાદ લંડનના એક નામાંકિત ન્યુરો સર્જન દ્વારા પણ આ જ અભિપ્રાય આવ્યો. આયુર્વેદ, હોમીઓપથી, એક્યુપ્રેસર, એક્યુપંક્ચર, મેગ્નેટ થેરાપી, કલર થેરાપી તથા જે કંઈ પદ્ધતિ જાણવા મળી તે બધી અપનાવી જોઈ. પરિણામ ખાસ કંઈ ઉત્સાહજનક હતું નહિ. મારા બોસે મને ‘રેકી’ વિષે કહ્યું. તે વિષે પ્રાથમિક માહિતી મેળવી તે કંઈ બુદ્ધિગમ્ય હતી નહિ અને એ દિવસોમાં લોજીકલ સિવાયની વાત મને ગ્રાહ્ય હતી નહિ. આમ છતાં ‘ડૂબતા માણસે તણખલું ઝાલ્યું’ અને હું રેકી શીખ્યો. જિંદગીનો યુ ટર્ન ત્યાં હતો. બુદ્ધિ બહારના અનુભવોમાંથી બહુ જલ્દી પસાર થવા લાગ્યો. વિચારમંથન શરુ થયું કે ‘આમ’ થાય છે તે હકીકત છે, પરંતુ ‘આમ’ બની કઈ રીતે શકે? બુદ્ધિ થોડી વાર બાજુએ મૂકી અને રેકી (જે ખરેખર તો એક પ્રકારે ધ્યાન જ છે) પર તૂટી પડ્યો. ચમત્કારિક અનુભવોની હારમાળા શરુ થઈ. થોડા જ સમયમાં રેકીની આગળની કક્ષાઓમાંથી પસાર થઈ અંતે રેકી ગ્રાન્ડ માસ્ટર બની ગયો, એ દરમ્યાન જ કુંડલિનીમાં રસ જાગ્યો, ધ્યાનમાં અને સંલગ્ન બાબતોમાં ઊંડો ઉતરતો ગયો, હિમાલયના એક ઋષિની પરમ કૃપા પણ વરસી અને આ બધાનું પરિણામ એ આવ્યું કે ભારતના સર્વશ્રેષ્ઠ અને લંડનના નામાંકિત ડોક્ટરોના અભિપ્રાયથી વિરુદ્ધ રોગમાંથી તો બહાર આવ્યો જ પરંતુ તે સિવાયના અગણિત ફાયદાઓ મેળવ્યા. એક સમયે રોગની અસર હેઠળ ‘પ, ફ , બ’ જેવા અક્ષરોનો ઉચ્ચાર કરવામાં પણ તકલીફ હતી તેને બદલે ત્યાર બાદ સંગીતના જાહેર કાર્યકર્મ પણ આપ્યા, હજારો માણસોની મેદનીને અનેક વાર સંબોધન પણ કર્યું અને આ સિવાય પણ ઘણું થયું. આ અનુભવ પરથી પ્રોત્સાહિત થઈ અન્ય લોકો પણ આ વિષયમાં રસ લે તે માટે મૂળ ચર્ચા પર આવતાં પહેલાં આ વાત કહી રહ્યો છું.

હવે ‘ધ્યાન’ અંગેની થોડી ભ્રામક માન્યતાઓ જોઈએ.

(1) “ધ્યાન એ કોઈ વિશેષ ધર્મ સાથે જોડાયેલી વાત છે.”

તદ્દન ખોટું. સાચું એ છે કે ધ્યાન અને ધર્મ તે બંનેમાં મોટું અંતર છે. ધ્યાન આધ્યાત્મિક છે, ધાર્મિક નહિ. કોઈ પણ ધર્મમાં આસ્થા ધરાવતી અથવા તદ્દન નાસ્તિક વ્યક્તિ પણ ધ્યાન કરી તેના લાભ મેળવી શકે. શું ફક્ત યોગાસન કરવાથી કોઈ યોગી બની જાય? જો એમ ન હોય તો ધ્યાન કરવાથી કોઈ વ્યક્તિને ધાર્મિકનો સિક્કો મારી શકાય? અનેક લોકો ફક્ત શારીરિક/માનસિક તંદુરસ્તીના ઉદ્દેશથી વિવિધ પ્રકારે ધ્યાન કરે છે.

2) “ધ્યાન તો સાધુ કરે, જો ગૃહસ્થી કરે તો વહેલોમોડો સાધુ થઈ જાય (સંસારમાંથી રસ ઉડી જાય).”

જરા વિચારીએ કે જિમમાં જાય તેમાંથી કેટલા ટકા લોકો વેઈટ લિફ્ટિંગમાં ઇનામ મેળવવા જાય છે? દુનિયામાં કરોડો અને અબજો લોકો એવા છે કે જે સામાન્ય જિંદગી જીવે છે અને નિયમિત ધ્યાન કરે છે જયારે ગણ્યાગાંઠ્યા લોકો મોનાસ્ટ્રીમાં કે આશ્રમમાં કાયમ વસવાટ કરવા ગયા છે. આવો ભય રાખવાનું કોઈ કારણ ખરું?

3) “અરે ભાઈ, ધ્યાનના ફાયદા મેળવવા માટે તો વર્ષો વીતી જાય.”

અનેક પ્રયોગો દ્વારા બહુ સારી રીતે સાબિત થયેલું છે કે 2 મહિના જેટલા ટૂંકા ગાળામાં પણ બહુ નોંધપાત્ર શારીરિક અને માનસિક ફાયદા થયેલા છે. એ ચોક્કસ છે કે ટૂંકા ગાળામાં ધ્યાન દ્વારા Enlightened થવાની અપેક્ષા ન રખાય. પરંતુ એ પણ એટલું જ ચોક્કસ છે કે થોડા જ સમયમાં પણ માનસિક શાંતિ, નવો ઉત્સાહ, વધુ કાર્યક્ષમતા વિગેરે ફાયદા તો ખુદ અનુભવી શકાય. તાજેતરનો જ દાખલો છે. 21 દિવસ માટે મેં એક મેડિટેશન ગ્રુપ ચાલુ કરેલું જેમાં વિવિધ ક્ષેત્રના અનેક લોકો જોડાયેલા અને નિયમિત ધ્યાન કરતા. તે બધા જ લોકોએ 21 દિવસમાં જ અનેક ફાયદા મળ્યા તેવું કહ્યું છે અને એ લોકોએ આ 21 દિવસનું રીવીઝન પણ ચાલુ કરી દીધું છે. માટે કહી-સુની વાતો પર વિશ્વાસ કરવાને બદલે જાતઅનુભવ કરીએ તો કંઈ ખોટું નથી!

4) “સમયનો વ્યર્થ બગાડ છે.”

અત્યંત ઊંચા વ્યાજદર, ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ અને સલામતી પણ ખરી – આવું કંઈ મળે તો રોકાણ કરશો ? એમ જ સમજી દિવસની 20 થી 30 મિનિટનું રોકાણ કરી જોઈએ. બીજા ફાયદાઓ તો બાજુ એ રાખીએ પરંતુ સૌથી પહેલાં તો કાર્યક્ષમતા એટલી વધી શકે કે જે કામ 2 કલાકમાં કરી શકતા તે કદાચ ૧ કલાકમાં અને તે પણ વધુ સારી રીતે થઈ શકશે. અત્યંત મોટી કંપનીઓ પણ આ સમજી ગઈ છે અને ગૂગલ હોય કે માઈક્રોસોફ્ટ – સિલિકોન વેલીની અનેક કંપનીઓમાં ધ્યાન માટે ખાસ સમય ફાળવવામાં આવે છે અને ધ્યાન શીખવવા માટે વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવે છે. આપણા દેશની અનેક કંપનીઓમાં પણ આવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

5) “ધ્યાન એ ભાગેડુ વૃત્તિ છે, શાહમૃગ વૃત્તિ છે, સમસ્યાઓથી ભાગવાનો પ્રયાસ છે.”

જે વ્યક્તિએ ધ્યાનમાં જવાનો કોઈ દિવસ પ્રયાસ કર્યો હશે તો તેને ખ્યાલ હશે કે આ કેટલી ખોટી વાત છે. જે સમસ્યાઓ અથવા વિચારો ન જોઈતા હોય તે તો ધ્યાન દરમ્યાન સામે જ આવે. જયારે નવું-નવું ધ્યાન કરવાનું શરુ કર્યું હોય ત્યારે તો ખાસ.

ઓક્સફર્ડ ડીક્ષનેરીમાં Escapismનો જે અર્થ બતાવ્યો છે તે જોઈએ તો ડિસ્ટ્રેક્શન અથવા ફેન્ટસીમાં જઈએ તેને ભાગેડુવૃત્તિ કહેવાય. TV, સોસીઅલ મીડિયા, આલ્કોહોલ, ડ્રગ એ બધા આ કક્ષામાં આવે. ધ્યાન તો એવી વસ્તુ છે કે જાગૃતિ લાવે, છેક અંદરથી બધું ઉખેડીને બહાર લાવે. ખુદના પડછાયાથી ભાગવાનું ધ્યાનમાં શક્ય જ નથી. એટલે તો જે લોકો ધ્યાનમાં નવા હોય ત્યારે તેમને ખૂબ અઘરું લાગે, જેનાથી છટકવા માંગતા હોય તે બધી જ વાતો સામે જ આવી જાય. જયારે ધ્યાન જીવનમાં વણાય જાય ત્યારે આ બધી સમસ્યાઓ અથવા અણગમતી વાતોનો સામનો કરવાની હિમ્મત આપોઆપ આવી જાય.

6) “ધ્યાન મોટી ઉંમરની વ્યક્તિઓએ કરવાની વસ્તુ છે.”

ધ્યાનના જે અગણિત ફાયદા છે તેમના ફક્ત અમુક જોઈએ અને નક્કી કરીએ કે કોઈ પણ ઉંમરની વ્યક્તિએ કરાય કે મોટી ઉંમરની વ્યક્તિએ જ.

(A) એકાગ્રતા વધે

(B) ક્રિયાત્મક્તા – Creativity વધે.

(C) ગુસ્સો ઓછો થાય અને જુસ્સો વધે.

(D) મગજના કોષો અત્યંત ક્રિયાશીલ થાય.

(E) વિપરીત સંજોગોમાં શાંત રહી શકાય. માનસિક તણાવ ઓછો રહે અથવા ન રહે.

(F) સ્પર્ધાત્મક સંજોગોમાં પણ શાંત રહી શકાય.

આ સિવાયના અનેક ફાયદાઓ છે કે જે આપણે ભવિષ્યમાં ચર્ચા કરીશું. હાલમાં ફક્ત ઉપર દર્શાવેલા થોડા જ ફાયદાઓ જોઈ નક્કી કરવાનું વાંચકો પર છોડું છું કે ધ્યાન મોટી ઉંમરની વ્યક્તિઓએ જ કરવાની વસ્તુ છે કે નાની ઉંમરની વ્યક્તિઓને પણ ફાયદો કરે? “

લેખમાળાને આગળ વધારતા પહેલાં ધ્યાન વિશેના એક રમુજી અનુભવ સાથે આજનો લેખ પૂરો કરીશ.

અમે ચારધામ યાત્રા પર ગયેલા. અત્યંત ઠંડીમાં કેદારનાથમાં વહેલી સવારે દર્શન માટે ગયા. મને એ ખ્યાલ હતો કે મૂર્તિની પાછળના ભાગમાં વાઈબ્રેશન્સ વધારે હોય. આગળનો ભાગ ત્યાં એકઠા થતા વિવિધ લોકોના વાઈબ્રેશન્સને કારણે મૂર્તિના પ્રભાવને થોડો ઓછો કરે. ઠંડી ખૂબ હતી. વધારે સમય ત્યાં રોકાઈ શકાય તેવું ન હતું. પરંતુ ધ્યાન કરવાની લાલચ રોકી શક્યો નહિ. મૂર્તિની પાછળ ગયો અને ભીંતના ટેકે ઉભા રહીને જ ધ્યાન કરવાનું શરુ કર્યું. વાઈબ્રેશન્સ ખૂબ હતા અને મારી હથેળીમાં ભટકાતા હતા. મારો હાથ જાતે જ આગળ આવી ગયો અને હથેળી છત તરફ હતી. એકદમ ધ્યાનમાં ઉતરી ગયો. ત્યાં અચાનક હથેળીને કોઈનો સ્પર્શ થયો અને આંખ ખુલી ગઈ. જોયું તો મને રાજા (!) સમજી કોઈ દયાળુ જીવ મારા હાથમાં એક સિક્કો પધરાવી ગયો હતો. ત્યાર બાદ જાહેર સ્થળે હાથ આગળ રાખીને ધ્યાન કરવાની ખો ભૂલી ગયો.

આવતા લેખમાં ધ્યાનના ફાયદાઓ વિષે ચર્ચા કરીશું. ભ્રામક માન્યતાઓ વિષે ઘણું બાકી છે. પરંતુ એક લેખમાં એ માન્યતાઓ, બીજા લેખમાં ફાયદાઓ, એ પછીના લેખમાં ફરી માન્યતાઓ – તે પ્રમાણે આગળ વધીશું.

ક્રમશઃ

જિતેન્દ્ર પટવારી

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , , | Leave a comment

ઓરા, કુંડલિની, નાડી, ચક્રો (૨૦) – જિતેદ્ર પટવારી

“📚✒️ લેખક : જિતેન્દ્ર પટવારી

http://www.facebook.com/Self-Tune-In-274610603329454/

(jitpatwari@rediffmail.com)

Cell:7984581614

©️આ લખાણ  લેખક દ્વારા કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે; તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં ફેરફાર માટે તેમની પૂર્વસંમતિ આવશ્યક છે.

લેખ 19 અને 20માં સહસ્રારચક્ર સંતુલિત/સશક્ત કરવા માટેના વિવિધ (15) રસ્તા જોયા. થોડા વધુ ઉપાય જોઈએ.

16) ઉપવાસ ખૂબ મદદ કરે. કુદરતી પ્રક્રિયા છે કે મોટાભાગના લોકો જયારે હતાશા, ગભરાટ અથવા મૂંઝવણની સ્થિતિમાં સરી પડે ત્યારે ભૂખ તેમની મરી જાય. કોઈ પ્રાણી બિમારીની સ્થિતિમાં હોય તો તે ખોરાક લેવાનું બંધ કરી દે, શરીરને ‘Reboot’ કે ‘Reset’ થવા દે. આ સમયે બ્રહ્માંડની ઊર્જા જરૂરી એડજસ્ટમેન્ટ ક્રાઉનચક્ર સાથે કરી લે અને ફરી એ પ્રાણી દોડવા માંડે. મનુષ્ય કદાચ એ એડજસ્ટમેન્ટ ન થવા દે, ખોરાક લેવાનું ચાલુ રાખે અને પરિણામે તકલીફ પણ ચાલુ રહે.

જયારે ક્રાઉનચક્ર સંતુલિત કરવા માટેના એક માત્ર હેતુથી ઉપવાસ કરીએ તો વ્યવસ્થિત રીતે કરવાના રહે – પહેલાં તો શરીરને તૈયાર કરવું જોઈએ. ઉપવાસની આદત ન હોય તો પહેલા છ/આઠ/બાર કલાકના ઉપવાસથી શરૂઆત કરવાની, શ્રાવણ મહિનાના ફરાળ સાથેના ઉપવાસ નહિ. મહિને અથવા ૧૫ દિવસે એક વખત નિયમિત રીતે ચાલુ રાખીએ તો વધુ ફાયદો થશે.

17) સબલીમિનલ (Subliminal) રેકોર્ડિંગ્સ: નાનપણથી જ જૂદી-જૂદી વ્યક્તિઓ પાસેથી અલગ-અલગ વાતો આપણે સાંભળી હોય જેમ કે, “પૈસાના ઝાડ ન ઉગે”, “આ તારું કામ નહિ”, “કરકસરથી રહેવું જોઈએ”, “ભાઈ, હવે તો 50 થયા, કંઈ ને કંઈ માંદગી તો આવે ને”, “સીધી રીતે પૈસા ભેગા થતા હશે કોઈ દિવસ?” આવા સંદેશને સબલીમિનલ સંદેશ કહેવાય જે અર્ધજાગૃત (Subconscious) મનમાં કાયમી રીતે અડ્ડો અને જાગૃત મન પર અધિકાર જમાવીને બેઠા હોય, અનેક રીતે વ્યક્તિની પ્રગતિ રોકે અને ચક્રોમાં અવરોધ ઉત્પન્ન કરે કારણ કે વ્યક્તિની વિચારધારા અર્ધજાગૃત મનને આધીન છે. જેવા વિચાર તેવા કર્મ અને તેવું જ પરિણામ. નબળાં વિચાર પરિણામ પણ નબળાં જ લાવે ને ! જાગૃત મન તો અર્ધજાગૃત મનનું ગુલામ છે.

જૂના ભાડુઆતને કાઢવા માટે જેમ શામ-દામ-દંડ-ભેદ બધું વાપરવું પડે તેમ આ અર્ધજાગૃત મનના રહેવાસીઓને કાઢવા ન્યુરોલિન્ગ્વીસ્ટિક પ્રોગ્રામિંગ(NLP)ની વિવિધ ટેક્નિક છે જેમાંથી વિઝ્યુઅલાઈઝેશન અને એફર્મેશન્સ આપણે જોયા છે. હવે સબલીમિનલ રેકોર્ડિંગ્સ પણ ઉપલબ્ધ થયા છે જેમાં અમુક પ્રકારના અવાજના તરંગો અથવા સંગીત સાથે જરૂરી સબલીમિનલ સંદેશ (જે મૂળભૂત રીતે એફર્મેશન્સ છે) ગૂંથી લેવામાં આવ્યા હોય. આ રેકોર્ડિંગ્સ ઊંઘ દરમ્યાન કે કોઈ પણ કાર્ય કરતી વખતે બેકગ્રાઉન્ડમાં વાગ્યા કરે, અર્ધજાગૃત મનમાં નવા વિચારો રોપે, જૂના ભાડુઆતોને બહાર ધકેલી દે. આ રેકોર્ડિંગ્સ એક હળવા હિપ્નોસીસ જેવા હોય, નવા સંદેશ મોકલે, વ્યક્તિની માન્યતાઓ, વિચારશૈલી અને વર્તણુકમાં ધીરે-ધીરે બદલાવ લાવે. એફર્મેશન કે વિઝ્યુઅલાઈઝેશન માટે તાર્કિક (Logical) મગજ ને તૈયાર કરવું પડે, સબલીમિનલ સંદેશ લોજીકલ માઈન્ડને બાયપાસ કરી દે.

સહસ્ત્રારચક્રના સંતુલન માટે જરૂરી સબલીમિનલ રેકોર્ડિંગ્સ ની લિંક અહીં મુકું છું. બાઈનોરલ બિટ્સ તેમાં સમાવેલ છે. માટે હેડફોન વાપરવો વધુ ઉપયોગી છે, ઊંઘ દરમ્યાન નહિ.

18) સ્વઅહંકારદર્શન અતિ જરૂરી. અરીસામાં મોઢું દરરોજ જોઈએ એમ આ દર્શન પણ કરવા જોઈએ. થોડું મુશ્કેલ હશે, અશક્ય તો નથી જ. જૂની આદત છૂટે તેને વાર લાગે, પહેલા તબક્કામાં ખુદનું નિરીક્ષણ જરૂરી. થોડી સભાનતા સાથે જોઈએ કે ક્યારે મારા અહંકારે મને કોઈ કાર્ય કરાવ્યું કે કોઈ કાર્ય કરતા રોક્યો/રોકી. તેની નિયમિત નોંધ કરીએ. ક્રાઉનચક્રની સ્થિતિ બધા ચક્રની સ્થિતિ ને અસર કરે પરંતુ મૂળભૂત રીતે તો આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટેનું આ ચક્ર અને અહંકાર તો આ ઉન્નતિના રસ્તા વચ્ચેનો સૌથી મોટો પથ્થર નહિ પણ ખડક છે. તેને ખસેડવો તો પડે. આમ પણ હસવા કે રડવા બંને માટે કોઈની જરૂર પડે. ઈસરોના સર્વોચ્ચ વૈજ્ઞાનિકને પ્રધાનમંત્રીના ખભાની રડવા માટે જરૂર પડી ગયેલી તે હમણાં જ TV પર જોયેલું છે અને એકલા-એકલા હસતા રહીએ તો કઈ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરે એ કહેવાની જરૂર છે ખરી? ફક્ત એટલું યાદ રાખીએ કે અંતિમ યાત્રામાં ચાલીને જવાનું નથી, કોઈની જરૂર પડશે અને એ પછી મારા અંગત લોકો પણ સ્નાન કરીને શુદ્ધ થવા માટે દોડશે કારણ કે તેઓએ મારા આત્મા વગરના શરીરનો સ્પર્શ કર્યો હશે.

19) કુદરત સાથે વધુ જીવવાની વાત પહેલાં કરી. તેમાં થોડી વધુ વાત. દરેક વ્યક્તિની ઊર્જાને કુદરતના જૂદાં-જૂદાં સ્વરૂપ સાથે ઓછો-વધતો લગાવ હોય. કોઈ ને પર્વત ગમે તો કોઈને સમુદ્ર તો કોઈને જંગલ તો કોઈને પંખીજગત. જ્યાં આપણી ઊર્જા વધુ મેચ થતી હોય ત્યાં શક્ય તેટલો સમય ગાળવો જોઈએ. આપણને જ ખ્યાલ આવશે કે એ સમયે આપણા ચેતાતંત્રમાં અને સમગ્ર અસ્તિત્વમાં કેવો સકારાત્મક બદલાવ આવે છે.

20) ગુલાબ, સુખડ઼, લવંડર, ચમેલી, લોબાન વિગેરે સુંગધ ઉપયોગી છે – કેમિકલયુક્ત નહિ પરંતુ કુદરતી. જે પણ પ્રકારે આ સુગંધ લઈ શકાય તે રીતે લેવી જોઈએ, જો એલર્જી ન હોય તો.

21) ફક્ત આ ચક્ર માટે જ નહિ પરંતુ કોઈ પણ ચક્ર માટે અને પૂરાં ઘરની ઊર્જા શુદ્ધ કરવા માટે ધૂપ અતિ ફાયદાકારક છે. ધુપિયામાં છાણાં મૂકી તેના પર અજમો, કપૂર અને ઘી નાખી અગ્નિ પ્રગટાવવાનો, અગ્નિની જ્વાળા બંધ થાય અને ધુમાડો નીકળે ત્યારે ધૂપ પૂરાં ઘરમાં અને ખાસ કરીને દરેક ખૂણાઓમાં, દીવાલ પાછળ, બારણા પાછળ ફેરવવાનો. દુષિત ઊર્જાને રહેવા માટે આ ખૂણાઓ બહુ ગમે. ત્યાં ધૂપ કરી એ ઊર્જા ભગાડવાની. 15/20 દિવસ આ પ્રયોગ કરીશું તો બહુ સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવશે કે ઘરની ઊર્જામાં અને વાતાવરણમાં કેટલો બદલાવ આવે છે.

22) ઘણા સંકેત સ્વપ્ન દ્વારા અથવા ધ્યાન દરમયાન આવે. સાપ દેખાય, પીંછા દેખાય, કોઈ ખાસ પંખી દેખાય, કોઈ મકાન દેખાય વિગેરે. મૃત્યુના પણ સંકેત આવે. થોડા સંકેત યાદ રહે, થોડા ભુલાય જાય. થોડા સમય પછી બધા ભુલાય જાય. રોજિંદી આદત તરીકે એક ડાયરી પલંગ પાસે રાખીએ અને એક ધ્યાનખંડમાં. ઊંઘ ઉડે ત્યારે કે ધ્યાનમાંથી બહાર આવીએ ત્યારે જ જે કંઈ યાદ હોય, અધૂરું તો અધૂરું, તેની નોંધ કરી લઈએ. દરેક વ્યક્તિને આધ્યાત્મિક પથદર્શક (Spiritual Guides) હોય જે સતત કોઈ ને કોઈ રીતે મદદ કરતા હોય, સંકેત આપતા હોય – કોઈ દ્રશ્ય બતાવીને, કોઈ ખાસ સુગંધ દ્વારા, કોઈ વિશેષ અવાજ સંભળાવીને, કોઈ પુસ્તક પહોંચાડીને, કોઈ વ્યક્તિને આપણા સુધી પહોંચાડીને. આંખ-કાન-નાક સતર્ક હોય અને મન જાગૃત હોય તો એ સંકેત પકડી શકાય.

23) દરેક સમયે ધ્યાન માથાના તાળવાં પર રાખવાનો પ્રયત્ન કરીએ. પ્રથમ દ્રષ્ટિએ અઘરું અથવા અશક્ય લાગે . તેવું છે નહિ. થોડો સમય જરૂર લાગશે, અમુક મહિનાઓ કે એકાદ વર્ષ. ત્યાર બાદની સ્થિતિ ‘આહા’ જેવી આહલાદક હશે. લોકો પૂછશે કે આટલા સ્થિતિપ્રજ્ઞ કઈ રીતે રહી શકો છો, શું તમે એ જ વ્યક્તિ છો કે જેને અમે વર્ષોથી જાણતા હતા?

લખતાં, વાંચતાં, વાતો કરતાં, TV જોતાં – ટૂંકમાં દરેક સમયે ધ્યાન સહસ્ત્રાર પર રાખીએ. ક્રાઉનચક્ર એટલી હદે સંવેદનશીલ થઈ શકશે કે કોઈ પણ ખોરાક કે પીણાંનો સ્વાદ પણ ત્યાં ખ્યાલ આવશે અને આબોહવાનો બદલાવ પણ ત્યાં અનુભવાશે. તીખું ખાઈએ તો ત્યાં ખ્યાલ આવશે, ગરમ કે ઠંડુ પીણાંનો ખ્યાલ ત્યાં આવી શકશે અને વાતાવરણમાં ઉષ્ણતામાનનો ફેરફાર પણ ત્યાં ખ્યાલ આવી શકશે. એક જૂદી જ જાતનો આ અનુભવ રહેશે. આ અનુભવની સાથે-સાથે આંતરિક સ્થિતિમાં મોટો બદલાવ આવશે.

જયારે શ્વાસ લઈએ ત્યારે પણ સભાનપણે એવી કલ્પના કરીએ કે શ્વાસ છેક સહસ્ત્રાર સુધી પહોંચી રહ્યો છે, ત્યાં શુદ્ધ જાંબલી રંગની ઊર્જા જઈ રહી છે અને ત્યાંના બધા અવરોધો દૂર કરી રહી છે.

24) એફર્મેશન્સ: NLP ટેક્નિક્સમાંની આ એક અતિ અગત્યની ટેક્નિક જે અર્ધજાગૃત મનને અસર કરી જબરદસ્ત બદલાવ લાવે, શરત એક જ કે નિયમિત રીતે અને વિશ્વાસ સાથે અમલમાં મુકવી જોઈએ. આ ચક્ર માટે નીચેના એફર્મેશન્સ કરી શકાય.

A) મારા આધ્યાત્મિક અસ્તિત્વનો મને ખ્યાલ છે.

B) હું મારા અંતર્મન સાથે સંપૂર્ણ સંકળાયેલ છું.

C) મારુ અસ્તિત્વ બીજા તમામ લોકોનાં અસ્તિત્વ સાથે સંકળાયેલ છે, અમે સર્વે બ્રહ્માંડની એક જ ઊર્જામાંથી બનેલા છીએ.

D)દિવ્ય ઊર્જા મારી આસપાસ અને મારામાંથી વહી રહી છે.

E) મારા અનુભવો અને જે વ્યક્તિઓને હું મળું છું તેનાથી મારો સતત વિકાસ થઈ રહ્યો છે.

F) દરેક ઘટના કોઈ ખાસ કારણોસર બની રહી છે, તમામ પ્રકારના બદલાવોને હું આવકારું છું.

G) મારા અંતરાત્મા સાથે મારો ઊંડો આધ્યાત્મિક સંપર્ક છે.

H) હું તદ્દન હળવાશ અને શાંતિ અનુભવું છું.

I) બ્રહ્માંડ મને જે કઈ ભેટ આપવા ઇચ્છતું હોય તેનો સ્વીકાર કરવા માટે હું સંપૂર્ણ તૈયાર છું.

25) ગુરુકૃપા : કોઈ પણ ચક્રશુદ્ધિ, કુંડલિની જાગૃતિ કે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટેનો સૌથી સરળ અને ઝડપી માર્ગ હોય તો તે ગુરુકૃપા – કોઈ એવા મહાપુરુષની કૃપા કે જે પોતે આ દિશામાં ખૂબ જ આગળ વધી ચૂકેલ હોય. આપણો દેશ ભાગ્યશાળી છે કે આવા સંત-મહાત્માઓ ભારત દેશની ભૂમિ પર વિદ્યમાન છે. માટે જ વિશ્વરભરમાંથી અધ્યાત્મ પિપાસુઓની ઈચ્છા હંમેશા એ રહે છે કે ભારતયાત્રા કરવી. સાચા ગુરુ સુધી પહોંચવા માટેનો સૌથી સરળ ઉપાય છે ‘પ્રાર્થના”. કોઈ પણ સમાધિષ્ટ ગુરુની સમાધિ પાસે પહોંચી ખરા દિલથી પ્રાર્થના કરવાની રહે કે મારે માટે જે નિર્મિત છે તે ગુરુ સુધી મને પહોંચાડો, રસ્તો આપોઆપ મળી આવશે.

૨6) સહસ્રારચક્રનું ધ્યાન: આજ્ઞાચક્ર વિષે ચર્ચા કરતી વખતે વાત થઈ કે સમાજમાં પ્રચલિત લગભગ તમામ ધ્યાનપદ્ધતિ આજ્ઞાચક્ર પાસે અટકી જાય છે, ભાગ્યે જ ક્રાઉનચક્રનું ધ્યાન જોવા મળે છે. મારા સદ્દનસીબે અનેક ધ્યાનપદ્ધતિઓનો અનુભવ કર્યા પછી હું ક્રાઉનચક્રના ધ્યાન સુધી પહોંચી શક્યો છું અને ગુરુકૃપા પણ મારી પર વરસી છે જેના પરિણામે જ કદાચ અતિ વ્યસ્ત દિનચર્યામાં પણ આજે હું આ બધા લેખ લખી શકું છું. તે ધ્યાન માટેની લિંક પણ આ સાથે મુકું છું. જેને અનુકૂળ આવે તે આ ધ્યાનકરી શકે. આધ્યાત્મિક જગતમાં એવું કહેવાય કે દરેક વ્યક્તિના ગુરુ પહેલેથી નક્કી જ હોય. સદ્દગુરુ તો બધા મહાન જ હોય છતાં એ જરૂરી નથી કે એક વ્યક્તિને જે ગુરુ અપીલ કરી ગયા તે બીજાને પણ કરે.

અત્યારના સમયમાં જયારે લોકોને સાચા ગુરુ વિષે ઘણી દ્વિધા અનુભવાતી હોય છે ત્યારે હવે વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો ઉપલબ્ધ છે કે જેનાથી નક્કી થઈ શકે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ કે મહાત્માનું આધ્યાત્મિક સ્તર શું છે. આ પછી કોઈ લેખમાં એ વિષે વિગતે ચર્ચા કરીશું.

આ લેખમાળાના પ્રથમ તબક્કામાં આપણે મેટાફિઝિક્સ, ઓરા, કિર્લિયન ફોટોગ્રાફી, તેનો ઉપયોગ, જીવંત તથા નિર્જીવ તેમ તમામનો ઓરા, કુંડલિની, આપણી ક્ષમતા મુજબ તેનો જિંદગીભરમાં આંશિક જ ઉપયોગ, તેના વધુ ઉપયોગની સંભાવના, ત્રણ મુખ્ય નાડીઓ, અને 7 મુખ્ય ચક્રો વિષે માહિતી મેળવી. હવે તહેવારોની અને સાધનાની સીઝન આવી ગઈ છે. તમામ મિત્રોને મારી શુભકામનાઓ, વડીલોને પ્રણામ. તમામની સર્વાંગી ઉન્નતિ માટે દૈવી શક્તિઓને પ્રાર્થના.

જિતેન્દ્ર પટવારી


(આ પોસ્ટ કોપી રાઈટ  આરક્ષિત હોવાથી તેના લખાણ માં કોઈ ફેરફાર ન કરવો)

[70 ગ્રુપ, 16000 જેટલા વાચકો નિજાનંદ અને માત્ર માતૃભાષાના પ્રસાર-પ્રચાર માટે ધબકતું, મારુ Limited 10 ✉  પોસ્ટ, મારી પોકેટ 📚 લાઈબ્રેરી]

જોડાઓ, અમારી સાથે
વોટ્સએપ: 07041143511
ટેલિગ્રામ:
https://t.me/limited10post

Categories: રસપ્રદ લેખો, વિજ્ઞાનની આંખે - અધ્યાત્મની પાંખે | Tags: , , , , | Leave a comment

Create a free website or blog at WordPress.com.