Monthly Archives: June 2014

ધ્યાનના પ્રયોગો (૩૦)

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥

जो पुरुष सम्पूर्ण भूतों में सबके आत्मरूप मुझ वासुदेव को ही व्यापक देखता है और सम्पूर्ण भूतों को मुझ वासुदेव के अन्तर्गत (गीता अध्याय 9 श्लोक 6 में देखना चाहिए।) देखता है, उसके लिए मैं अदृश्य नहीं होता और वह मेरे लिए अदृश्य नहीं होता ॥30॥

જે સઘળાં ભૂતોમાં મને જુએ છે અને મારામાં સઘળાં ભૂતોને જુએ છે, એને માટે હું અદૃશ્ય નથી થતો અને તે મારે માટે અદૃશ્ય નથી થતાં.

માયાનો સ્વભાવ છે કે તે જેને આશરે રહે છે તેને જ ઢાંકીને પોતાની સત્તા હોય તેમ વર્તે છે. કોઈ સરોવરમાં પાણી પર લીલ છવાઈ ગઈ હોય તો તે લીલ રહે છે તો સરોવરની અંદર રહેલા પાણીના આશરે પણ દેખાવ એવો ઉભો કરે છે કે જાણે ત્યાં માત્ર લીલ જ છે અને પાણી છે જ નહીં. કોઈ પર્વત પર બરફ છવાઈ ગયો હોય તો તે પર્વત જાણે બરફનો બનેલો હોય તેવો દેખાવ ઉભો થશે જ્યારે વાસ્તવમાં તો તે પથ્થરનો જ બનેલો હોય છે પણ બરફ પર્વતને બરફાચ્છાદિત કરી દઈને તેવો દેખાવ ઉભો કરે છે કે જાણે ત્યાં પથ્થર છે જ નહીં.

પ્રકૃતિના ત્રણે ગુણો સાથે તાદાત્મ્ય સાધીને ચૈતન્ય પોતાના સ્વરુપને જ ભુલી જાય તેવો અજીબોગરીબ ખેલ પ્રકૃતિ ખેલે છે અને ચૈતન્યમય આત્માને પોતાના પાશમાં જકડીને મદારી જેમ જંબુરીયાને નચાવે તેમ નચાવે છે.

જે ધ્યાનયોગી સમાધીની અવસ્થાએ પહોંચીને પ્રકૃતિની પેલે પાર રહેલા પ્રદેશની ઝાંખી કરી લે છે તે જાણી લે છે કે સઘળાં જીવો જાણે કે પ્રકૃતિના બનેલા પુતળા હોય તેમ ભલે નાચતા હોય છતાં તેમનું મુળ સત્વ તો ચૈતન્ય જ છે અને તે ચૈતન્યને આશરે રહીને જ પ્રકૃતિ આ બધા ખેલ ખેલે છે. બુદ્ધને જ્યારે સર્વોચ્ચ જ્ઞાન થયું ત્યારે તેમણે અનુભવ્યું કે સઘળું શુન્ય છે. જ્યાં કશું દ્વૈત ન હોય જ્યાં અન્ય કશી સત્તા જ ન હોય ત્યાં સઘળું શુન્ય જ હોવાનું ને. પ્રકૃતિના આ ત્રણે ગુણો તે ચૈતન્યમય બ્રહ્મરુપી શુન્યને આશરે રહેલાં છે.

શુન્યની જ આ સઘલી લીલાં છે. ઈશ્વરને પણ આ સૃષ્ટીની રચના કરવી હોય તો શુન્યનો સહારો લેવો પડે છે. ઈશ્વર એટલે શું ? પ્રકૃતિના સમષ્ટિ શુદ્ધ સત્વગુણમાં પડતા ચૈતન્યનો અભીમાની કે જેણે તે સત્વગુણને વશ કર્યો છે તે ઈશ્વર છે. જ્યારે પ્રકૃતિના વ્યષ્ટિ મલિન સત્વ (થોડા રજોગુણ અને તમોગુણ ભળેલા) માં પડતાં ચૈતન્યના અભીમાનીને જીવ કહે છે. ઈશ્વર અને જીવ વચ્ચે ચૈતન્યરુપે તો કોઈ ભેદ નથી પણ બંનેની ઉપાધીમાં ભેદ રહેલો હોવાથી જાણે કે જીવ અને ઈશ્વર જુદા હોય તેવા ભાસે છે.

જે ધ્યાનયોગી યોગની સર્વોચ્ચ સ્થિતિ સમાધિ પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે તે જાણે છે કે પોતાની જે સત્તા અને સ્વરુપ છે તે ચૈતન્યનું છે. તેવી જ રીતે સઘળાં જીવોનું પણ મુળભુત સ્વરુપ તો ચૈતન્યમય જ છે. આથી તે સઘળાં પ્રાણીઓમાં તે એક માત્ર ઈશ્વરને જુએ છે અને તે ઈશ્વર પણ તેની અંદર રહેલા સાત્વિક પ્રકાશને જુએ છે. ઈશ્વર સમષ્ટિ સત્વગુણમાં પ્રતિબિંબિત રહેલું ચૈતન્ય હોવાથી તેનાથી કશુંયે અદૃશ્ય નથી પરંતુ આ સૃષ્ટીની લીલા ચાલુ રહે તે માટે તે પ્રત્યેક જીવો તેને જે સ્વરૂપે ભજે છે તેવા ભાવે તે પણ તેને પ્રતિભાવ આપે છે. એકનું એક ચૈતન્ય કાલીના ભક્તોને કાલીરુપે, રામના ભક્તોને રામરુપે, કૃષ્ણના ભક્તોને કૃષ્ણરુપે, ધ્યાનયોગીને શુન્યરુપે, ઈસુના ભક્તોને ઈસુરુપે, અલ્લાહના બંદાઓને શાંતિ અને અમનરુપે તેમ જેવા ભાવે ભજશે તેવા ભાવે પ્રતિભાવ આપશે. વળી જો કોઈ ઈશ્વર છે જ નહીં પણ આ જગત જ સર્વ કાઈ સારરુપ છે તેવો ભાવ કરશે તો તેની બુદ્ધિમાં જગત જ શ્રેષ્ઠ છે તેવો ભાવ ઉભો કરશે.

આમ ધ્યાનયોગીને તો સમાધીના અનુભવે સમજાયું હોય છે કે તેની સત્તા તે ચૈતન્યમય ઈશ્વરની છે તેથી ઈશ્વર તેનાથી અદૃશ્ય નથી રહેતો અને સઘળાં જીવોમાં પણ તે જ સત્તા રહેલી હોવાથી સઘળાં જીવોમાં પણ તે ઈશ્વરને જ જોશે વળી તે સર્વત્ર ઈશ્વરને જોતો હોવાથી ઈશ્વર સાથે પણ વ્યવહાર કરી શકશે. ક્યાંક આપણે સાંભળીએ છીએ કે રામકૃષ્ણ પરમહંસ કાલી સાથે વાતો કરતા હતા તો આપણને હસવું આવે કારણ કે આપણો ભાવ એવો છે કે મુર્તી કોઈ સાથે વાતો ન કરે તેથી મુર્તી આપણી સાથે વાતો નથી કરતી પણ જેનો મુર્તીભાવ ન રહે પણ મુર્તીમા ઈશ્વરભાવ થઈ જાય તો સઘળે રહેલું ચૈતન્ય તે મુર્તીના માધ્યમથી તે ભક્ત સાથે વાતો કરી શકે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , | Leave a comment

સ્વામી શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ ચરિત્ર – સ્વામી સચ્ચિદાનંદ

મિત્રો,

સ્વામી સચ્ચિદાનંદજીની વેબ સાઈટ પરથી એક પોસ્ટ આજે અહીં મુકી છે. સ્વામી સચ્ચિદાનંદ હ્રદયવાળા, વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી ધરાવતા આસ્તિક રેશનલ સંત છે 🙂 કે જેઓ અધ્યાત્મને વ્યવહારીક બનાવવાનો ભરપુર પ્રયાસ કરે છે. તમે તેમની વેબ સાઈટ પરથી અવનવા પ્રવચનો વાંચી અને સાંભળી શકશો.

સચ્ચિદાનંદજી

ભાગ A

અત્યાર સુધી જે સંતો થયા તે માનવતાવાદી કે સમાજવાદી થયા પણ આ બંને દિશામાં જુનવાણી વિચારોને લીધે અને રૂઢીચૂસ્તોને લીધે જોઈએ એવી સફળતા ન મળી. દયાનંદ સરસ્વતીને પણ જોઈએ એવી સફળતા ન મળી તે વિશે પૃથ્વીની પ્રકૃતિના ઉદાહરણથી સમજણ. @6.09min.

તમારી પાસે કેટલું સાચું છે, કેટલું સત્ય છે એની મહત્તા નથી પણ કેટલું શક્ય છે છે તેની મહત્તા છે. દયાનંદ સરસ્વતી, કબીર, નાનક, દાદુ આ બધા મહાન પુરુષો થયા, એમની પાસે સત્ય હતું પણ શક્યતા ઓછી હતી. અહિયાં જે સફળ થયા તેમાંના એક સંત થયા તે રામકૃષ્ણ પરમહંસ. દયાનંદ સરસ્વતીની મસ્તિષ્કની પ્રધાનતા અને રામકૃષ્ણ પરમહંસ પાસે હૃદયની પ્રધાનતા. ૧૯મી સદીમાં બંગાળમાં અંગ્રેજોનો પ્રભાવ, ક્રિશ્ચિઅનોનો પ્રભાવ, મુસ્લિમોનો પ્રભાવ, બ્રહ્મોસમાજનો પ્રભાવ, પ્રાર્થના સમાજનો પ્રભાવ એક તરફ અને બીજી તરફ તાંત્રિકો, શાક્તો, વામ-માર્ગીઓનો પ્રભાવ અને આવી સ્થિતિમાં એક બ્રાહ્મણ ખુદીરામના ઘરે રામકૃષ્ણ પરમહંસનો જન્મ થયો. ખુદીરામે જાગીરદારના ત્રાસથી ગામ છોડવું પડ્યું. @12.50min.

મીરાબાઈનું જીવન ચરિત્ર વાંચજો. કુટુંબના ત્રાસથી તુલસીદાસને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે મારે શું કરવું? તુલસીદાસે વ્રજ ભાષામાં એક ભજન લખીને મોકલ્યું ” जाको प्रिय न राम बैदेही, तजिए ताहि कोटि बैरी सैम.” જે ભગવાનની ભક્તિમાં વિરોધ કરે અને તમારું જીવન ગુંગળાવે, તમે એનું સમાધાન ન કરી શકો એવી સ્થિતિમાં પહોંચી જાવ તો એમને છોડી દેવું સારું. @16.26min.

ખુદીરામે ઘર, ગામ, જાગીર છોડી દીધું અને કલકત્તાથી દૂર કામારપુકુર ગામમાં જઈને રહ્યા. એમની પત્નીને સંતાન થયું નામ રાખ્યું રામકુમાર. થોડા વર્ષ પછી તીર્થો કરી આવ્યા પછી બીજું સંતાન થયું. તમારા શરીરની તીવ્ર લાગણીઓ, ભાવના કેવી રીતે સાકાર થાય તે જરૂર સાંભળો. બીજા સંતાનનું નામ પડ્યું શંભુકાંત પણ સ્વપ્નો આવ્યા તેને લીધે નામ રાખ્યું ગદાધર. બંગાળીમાં ટૂંકું નામ કરી દીધું તે ગદાઈ. @28.19min.

ગદાઈ મોટો થવા લાગ્યો પણ કુળને ઉજ્જવળ કરે એવા કોઈ લક્ષણજ નહિ. નિશાળે ન જાય. ખુદીરામ ત્રાસી ગયા. છેલ્લે એને પૂજામાં લગાડી દીધો, એ કામ એને ગમ્યું. અને કાલી સાથે એવા ઓતપ્રોત થઇ ગયા કે કાલી સાથે વાત કરે. ૨૩ વર્ષની ઉંમર થઇ અને ગાંડપણ એટલું વધી ગયું કે કુતરા ભેગું જઈને ખાઈ આવે, કપડાં ગમે તેમ હોય, જનોઈ ફેંકી દે, શીખા કાઢી નાંખે. પાગલની હોસ્પીટલમાં લઇ ગયા અને છેવટે ૬ વર્ષની શારદામણીદેવી જોડે પરણાવી દીધા. @35.32min.

ધીરે ધીરે લોકો એમને ઓળખવા લાગ્યા. શારદામણીદેવીએ લખ્યું છે કે જયારે હું મોટી થઇ, ત્યારે રામકૃષ્ણે કાલીની સોળસોપચાર પૂજા કરી અને મને એજ આસન પર બેસાડી અને જેવી રીતે કાલીની પૂજા કરી તેવી રીતે મારી પૂજા કરીંને સાષ્ટાંગ દંડવ્રત પ્રણામ કર્યા. શારદામણીદેવી, રામકૃષ્ણ પરમહંસ આ બંને પૂર્વે જન્મના કોઈ અદભૂત આત્માઓ પતિપત્નીના રૂપમાં થઈને આવ્યા પણ બંને એકબીજામાં ઓતપ્રોત થઈને રહ્યા, જેમ શિવ-પાર્વતી, લક્ષ્મી-નારાયણ, રામ-સીતા, રાધા-કૃષ્ણ આખી જીન્દગી એક થઈને રહ્યા. @37.12min.

રામકૃષ્ણ અનેક પ્રકારની સાધનાઓ કર્યા કરે, એમનો યોગસાધના પર બહુ મોટો ભાર. એક સાધ્વી યોગીની એમને ત્યાં ઘણા વર્ષો સુધી રહે અને આખો તંત્ર માર્ગ એમને સિદ્ધ કરી આપ્યો. એમના જીવનના બે પિરીયડો છે, એક પાગલ પણાનો અને બીજો સાધના-સિદ્ધ અવસ્થાનો. એક તોતાપુરી મહારાજ પાસે યોગ શીખ્યા. એમણે નીરવિકલ્પ સમાધિ કરાવી, જાગ્યા ત્યારે ન્યાલ થઇ ગયા. અહીંથી સાધના પૂરી થઇ. એમની અંદરથી કુંડલીની જાગી એમાંથી ઉપનિષદો, યોગસુત્ર, મહાભારત, રામાયણ, ભાગવત કંઈ પણ પૂછોને, ભણવાની જરૂર નથી. અંદરથી એક ફુવારો ઉડે, ગમે તેવા પ્રશ્નો પૂછો, નિરદ્વન્દ્વ ભાવથી જવાબ આપે. એક પૈસાનો લોભ-લાલચ નહિ, કોઈની પડી નહિ. સાચું નિર્ભય બોલવું અને જોતજોતામાં કલ્કાત્તમાં એમની પ્રસિદ્ધિ ફેલાવા લાગી અને કેશવચંદ્ર સેન જેવા બેરિસ્ટર અને બ્રહ્મોસમાજના માણસો ભળી ગયા. ભારતની ભૂમિને બ્રહ્મોસમાજ અને આર્ય સમાજ અનુકુળ ન આવ્યો. આ ભૂમિ મૂર્તિપૂજા છોડી શકે એવી ભૂમિ નથી. એને એવી જરૂર હતી કે મૂર્તિ પૂજા તો આપે પણ એના દુષણ ન આપે. @41.01min.

એક ખારવા કોમની રાણી રાસમતિએ કાલીનું મંદિર દક્ષિણેશ્વરમાં બંધાવ્યું, પણ ખરા ટાઇમે બ્રાહ્મણો વિરોધી થઇ ગયા તે વિશે સાંભળો. રાણી રાસમતિ દ્વારા વિધિ કરાવી. લોકોએ બહુ વિરોધ કર્યો. સૂઈગામની આવીજ એક વાત સાંભળો. @46.18min.

થોડા સમય પછી રાધાકાંતના મંદિરની મૂર્તિ પડી ગઈ અને મૂર્તિનો પગ તૂટી ગયો. પંડિતોએ મૂર્તિને જળમાં પધરાવવાનું કહ્યું. રાણીને આ મૂર્તિ પ્રત્યે અનન્ય ભાવ. આ પ્રશ્ન બહુ ગૂંચવાયો. રામકૃષ્ણે કહ્યું કે હું સાંધી આપીશ. આ સાંધેલી મૂર્તિ હજુ તે મંદિરમાં છે.

ભાગ B

રામકૃષ્ણ પરમહંસની ઈચ્છા હતી કે આખી દુનિયાને એક સંપ્રદાયમાં લાવી શકાય નહિ, તો શું કરીશું? ત્યારે જે છે એ બધામાં એક ભાવ ઊભો કરવો, અને તે માટે એમણે પોતાના જીવન પર પ્રયત્નો કર્યા. એમણે કેટલાયે સમય સુધી રામની ભક્તિ, હનુમાન થઈને, પૂછડું બાંધીને ઝાડપર ચઢી જઈને કરી. રામ સિવાય કોઈ બીજો શબ્દ ન બોલે. કૃષ્ણની ભક્તિ કરી ત્યારે ગોપી થઇ ગયા. એમણે ક્રીશ્ચિયાનીટીની ઉપાસના કરી અને થોડા સમય સુધી મુસલમાન થઇ ગયા, નમાજ પઢે અને કાલીના દર્શન કરવા જાય નહિ, મૂર્તિને માનેય નહિ. ઉર્દુ બોલે ફારસી બોલે એમ બધા પ્રયોગો સિદ્ધ કરવા માટે કર્યા. ઉપનિષદમાં હજારો વર્ષો પહેલા સુત્ર મુકેલું કે “एकम् सद्विप्रा बहुधा वदन्ति” એ સુત્રને સાક્ષાત્કાર કરી બતાવ્યું. તમે નમાજ પઢો તો અલ્લાહ એનો એજ, ચર્ચમાં ગોડ એનો એજ. મંદિરમાં રામ રામ બોલો અને કાલી કાલી કરીને માં માં કરો તો પણ સુપર પાવર એનો એજ છે. આવનારો એજ્યુકેટેડ વર્ગ પ્રભાવિત થઇ ગયો. બ્રહ્મોસમાજને ખાળી નાખ્યો. ગાંધીજીએ આર્ય સમાજને ખાળી નાખ્યો. જો બ્રહ્મોસમાજના પૂરને ખાળવામાં ન આવ્યો હોત તો એક પ્રકારની ઇન્ડિયન ક્રિશ્ચિઅનિટીની નવી આવૃત્તિ બંગાળ ઉપર ફેલાઈ ગઈ હોત. રામકૃષ્ણની કીર્તિથી શત્રુઓને પીડા થવા લાગી. બહુ પ્રયત્નો કર્યા પછી વેશ્યાને સાધીને કલંક લગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. રામકૃષ્ણને વેશ્યાના ઘરે જતાંજ ખબર પડી, સમજી ગયા અને વેશ્યાના ચરણોમાં પડી ગયા, ધ્રુસકેને ધ્રુસકે રડવા લાગ્યા, કહેવા લાગ્યા, “तुम्ही काली, आमार काली, तुम्ही जगदम्बा, तुम्ही मात्रु शक्ति.” વેશ્યાનો વિકાર ખતમ થઇ ગયો. બહાર ઊભેલા માણસોને ગાળો દેવા લાગી કે તમારું સત્યાનાશ જશે. આ કોણ છે? તમે ઓળખી શક્યા છો? બધાના ચહેરા ફીકા પડી ગયા. @4.54min.

એમની કીર્તિ બહુ વધી પણ જ્યારે છેલ્લી સ્થિતિ આવી ત્યારે કંઠમાળ – કેન્સર થયું. હું(સ્વામીજી) તમને ભલામણ કરું છું કે તમે બીજું કઈ નહિ વાંચો તો કઈ નહિ પણ તમે “રામકૃષ્ણ કથામૃત” જરૂર વાંચજો, રામકૃષ્ણનું જીવન ચરિત્ર વાંચજો.દયાનંદ સરસ્વતીનું જીવન ચરિત્ર વાંચજો. એમણે માં કાલીનું નામ દેતાં દેતાં પ્રાણ ત્યાગ્યા. ફ્રાન્સનો એક બહુ મોટો સાહિત્યકાર રોમારોલાએ રામકૃષ્ણ પરમહંસનું ચરિત્ર લખ્યુ અને એમની બહુ મોટી પ્રસિદ્ધિ કરી. એમણે કહ્યું તમારે પ્રકાશ જોઈએ છે? બંગાળ જાઓ ત્યાં પોતડી પહેરેલો સાધુ મળશે, જોવાયે ન ગમે, પણ તમે એની વાતો સાંભળશો ત્યારે તમને થઇ જશે કે આતો હજાર બાઈબલ ભણેલો છે, હજાર કુરાન ભણેલો છે, હજાર વેદો ભણેલો છે. આમ રોમારોલાએ પશ્ચિમ જગતમાં પ્રસિદ્ધિ કરી. પણ ખરી પ્રસિદ્ધિ તો વિવેકાનંદે કરી. આ મહાન વિભૂતિએ સમજાવ્યું કે નિરાકારની ઉપાસના આ ધરતી ઉપર સફળ નથી થતી. હિંદુ પ્રજાને કોઈ ને કોઈ અવલંબન નહિ આપવામાં આવે ત્યાં સુધી એને શાંતિ થતી નથી વળતી, આ પ્રકૃતિ છે. આ પ્રજાની મથાવટી છે. એમણે બધા ભગવાનના માધ્યમે અભેદ ભાવની સ્થાપના કરી. @11.11min.

૧૯મી સદીમાં થયેલા સંતોએ સુધારાનો શંખ ફૂંક્યો. પ્રજાના પ્રશ્નો, રાજકીય, સામાજિક, આર્થિક અને ધાર્મિકનું સમાધાન વિશે વિસ્તારથી સાંભળો. @17.48min.

આનંદિત રહેવું હોય તો આ ચારે પ્રશ્નોનું સચોટ સમાધાન કરો. નહિ કરો, તરંગી થશો તો આજ પ્રશ્નો તમને દુઃખી દુઃખી કરી નાંખશે. પહેલો પ્રશ્ન, રાજકીય. જે પ્રજા ગુલામ હોય, જેને જજિયાવેરો ભરવો પડતો હોય, જે કંગાલ થઈને જીવતી હોય, તેને મોક્ષ મળતો હશે? એ પ્રજાને તે વળી સ્વમાન હોતું હશે? ઉદાહરણથી સમજો. સામાજિક પ્રશ્ન, સમાજ કેટલો સંગઠિત છે? કેટલો બળવાન છે? ખોજા લોકોનું ઉદાહરણ. ત્રીજો પ્રશ્ન આર્થિક. ભારત ક્યારથી ગરીબ છે? જ્યારથી ઈતિહાસ છે ત્યારથી. @21.31min.

ભારતની હિંદુ પ્રજાના સામે મોટામાં મોટો અંધશ્રદ્ધાનો અને પલાયનવાદનો ધાર્મિક પ્રશ્ન છે. તમે કોઈ વ્યક્તિની મહત્તા આંકવા બેસો તો એની ચમત્કારની વાતોને કચરામાં ફેંકી દો. એક કબુતર કે ગાય જીવતી કરી દીધાં, એ વાતો જવા દ્યો, એથી પ્રજાનું કલ્યાણ થવાનું નથી. ઈઝરાઈલ, જાપાનમાં જઈને જુઓ કેટલા કબુતર જીવતા કર્યા? કેટલી ગાયો જીવતી કરી? આ તો બધી રચેલી કથાઓ છે, એમાં પડશો નહિ. કોઈપણ મહાપુરુષનું મહાપુરુષ તરીકે મૂલ્ય કરવું હોય તો તેના ચમત્કારમાં ના પડશો. @24.13min.

૧૯મી શતાબ્દીમાં હિંદુ પ્રજાની બધી રીતે પાયમાલી થયેલી હતી. જાપાનનો એક માણસ અમેરિકા ગયેલો તેને હોટલમાંથી બહાર કાઢેલો અને થોડાજ કલાકોમાં પાછો લેવો પડ્યો તે સાંભળો. @29.21min.

આપને ત્યાં કયા એવા આચાર્યો થયા, સંતો થયા, જેમણે તમને રાજકીય હેતુસર લડાવ્યા હોય? ધર્મમાંથી સંઘર્ષ મળ્યો નહિ પણ પલાયનવાદ મળ્યો. એક મુસલમાનને જે પ્રેરણા મળે છે, એ હિંદુ અનુયાયીને મળતી નથી, એનું આ પરિણામ છે. ગરીબીની સામે ઝઝૂમવાની જગ્યાએ આપણે પૂર્વના કર્મ જોડે સંબંધ જોડી દીધો. એટલે સંઘર્ષનો કોઈ પ્રશ્નજ રહ્યો નહિ. આ ચાર પ્રશ્ન ઉપર ધૂળ નાંખવાનો પ્રશ્ન ભયંકર છે. @35.39min.

આવા સમયમાં એક એવા મહાપુરુષ સંતની જરૂર હતી જે આ ચારે પ્રશ્નોની સામે લોકોને ઝઝુમતા કરે, તે સ્વામી વિવેકાનંદ. @36.37min.

પ્રવચનમાં ઉલ્લેખાયેલું भजन – जाके प्रिय न राम बैदेही – જો આનંદ સંત ફકીર કરે – શ્રી નારાયણ સ્વામી.

સૌજન્ય : સચ્ચિદાનંદજી

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, જીવનચરિત્ર | Tags: , , , | 2 Comments

ધ્યાનના પ્રયોગો (૨૯)

સંબંધ – અઢારમાથી તેવીસમા શ્લોક સુધી સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવાવાળા જે સાંખ્યયોગીનું વર્ણન થયું છે, તેના અનુભવનું વર્ણન આગળના શ્લોકમાં કરે છે.

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

सर्वव्यापी अनंत चेतन में एकीभाव से स्थिति रूप योग से युक्त आत्मा वाला तथा सब में समभाव से देखने वाला योगी आत्मा को सम्पूर्ण भूतों में स्थित और सम्पूर्ण भूतों को आत्मा में कल्पित देखता है ॥29॥

બધી જગ્યાએ પોતાના સ્વરૂપને જોનારો અને ધ્યાનયોગથી યુક્ત અંત:કરણવાળો (સાંખ્યયોગી) પોતાના સ્વરૂપને સર્વભૂતોમાં સ્થિત જુએ છે. (અને) સર્વભૂતોને પોતાના સ્વરૂપમાં (જુએ છે).

ટીકા – ’ઈક્ષતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શન:’ – બધી જગાએ એક સચ્ચિદાનંદઘન પરમાત્મા જ પરિપૂર્ણ છે. જેવી રીતે મનુષ્ય ખાંડના બનેલાં અનેક જાતનાં રમકડાંનાં નામ, રૂપ, આકૃતિ વગેરે ભિન્ન-ભિન્ન હોવા છતાં પણ તેઓમાં સમાનરૂપે એક ખાંડને, લોઢામાંથી બનેલાં અનેક જાતના અસ્ત્ર-શસ્ત્રોમાં એક લોઢાને, માટીથી બનેલાં અનેક જાતનાં વાસણોમાં એક માટીને અને સોનાથી બનેલાં આભૂષણોમાં એક સોનાને જ દેખે છે, એવી જ રીતે ધ્યાનયોગી જાતજાતની વસ્તુ, વ્યક્તિ વગેરેમાં સમાનરૂપે એક પોતાના સ્વરૂપને જ દેખે છે.

’યોગયુક્તાત્મા’ – આનું તાત્પર્ય એ છે કે ધ્યાનયોગનો અભ્યાસ કરતાં-કરતાં તે યોગીનું અંત:કરણ પોતાના સ્વરૂપમાં તલ્લીન થઈ ગયું છે. [તલ્લીન થયા પછી તેનો અંત:કરણ સાથે સંબંધ-વિચ્છેદ થઈ જાય છે, જેનો સંકેત ’સર્વભૂતસ્થમાત્માનમ સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ’ પદોથી કરવામાં આવ્યો છે.]

’સર્વભૂતસ્થમાત્માનમ’ – તે સઘળાં પ્રાણીઓમાં પોતાના આત્માને – પોતાના સતસ્વરૂપને સ્થિત દેખે છે. જેવી રીતે સાધારણ પ્રાણી આખા શરીરમાં પોતાની જાતને દેખે છે અર્થાત શરીરનાં બધા અવયવોમાં અને અંશોમાં ’હું’ને જ પરિપૂર્ણ રૂપે દેખે છે, એવી જ રીતે સમદર્શી પુરુષ બધાં પ્રણીઓમાં પોતાના સ્વરૂપને જ સ્થિત દેખે છે.

કોઈને નિદ્રામાં સ્વપ્ન આવે, તો તે સ્વપ્નમાં સ્થાવર-જંગમ પ્રાણી-પદાર્થ દેખે છે. પરંતુ નિદ્રા ખૂલતાં એ સ્વપ્નની સૃષ્ટિ નથી દેખાતી; આથી સ્વપ્નમાં સ્થાવર-જંગમ વગેરે સર્વ કંઈ પોતે જ બન્યો છે. જાગ્રત-અવસ્થામાં કોઈ જડ કે ચેતન પ્રાણીપદાર્થની યાદ આવે, તો તે મનથી દેખાવા લાગી જાય છે અને યાદ હઠતાં જ તે બધું દૃશ્ય, અદૃશ્ય થઈ જાય છે; આથી યાદમાં સર્વ કંઈ પોતાનું મન જ બન્યું છે. એવી જ રીતે ધ્યાનયોગી સઘળાં પ્રાણીઓમાં પોતાના સ્વરૂપને સ્થિત દેખે છે. સ્થિત દેખાવાનું તત્પર્ય એ છે કે સઘળાં પ્રાણીઓમાં સત્તારૂપે પોતાનું જ સ્વરૂપ છે. સ્વરૂપના સિવાય બીજી કોઈ સત્તા જ નથી; કેમકે સંસાર એક ક્ષણ પણ એકરૂપ નથી રહેતો, પરંતુ પ્રતિક્ષણે બદલાતો જ રહે છે. સંસારના કોઈ રૂપને એક વાર દેખ્યા પછી જો બીજી વાર તેને એ જ રૂપમાં કોઈ દેખવા ઈચ્છે, તો દેખી જ ન શકે, કેમકે તે પહેલું રૂપ બદલાઈ ગયું. એવી પરિવર્તનશીલ વસ્તુ, વ્યક્તિ વગેરેમાં યોગી સત્તારૂપે અપરિવર્તનશીલ પોતાના સ્વરૂપને જ દેખે છે.

’સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ’ – તે સઘળાં પ્રાણીઓને પોતાની અંતર્ગત દેખે છે અર્થાત પોતાના સર્વગત અસીમ અને સચ્ચિદાનંદઘન સ્વરૂપમાં જ બધાં પ્રાણીઓને તથા સમગ્ર સંસારને દેખે છે. જેવી રીતે એક પ્રકાશની અંતર્ગત લાલ, પીળો, કાળો, ભૂરો વગેરે જેટલા રંગો દેખાય છે, તે બધા પ્રકાશથી જ બનેલા છે અને પ્રકાશમાં જ દેખાય છે અને જેવી રીતે જેટલી વસ્તુઓ દેખાય છે, તે બધી સૂર્યથી જ ઉત્પન્ન થઈ છે અને સૂર્યના પ્રકાશમાં જ દેખાય છે, તેવી જ રીતે તે યોગી સઘળાં પ્રાણીઓને પોતાના સ્વરૂપથી જ પેદા થયેલાં, સ્વરૂપમાં જ લીન થતાં અને સ્વરૂપમાં જ સ્થિત દેખે છે. તાત્પર્ય એ છે કે તેને જે કંઈ દેખાય છે, તે બધું પોતાનું સ્વરૂપ જ દેખાય છે.

આ શ્લોકમાં પ્રાણીઓમાં તો પોતાને સ્થિત બતાવ્યો છે, પરંતુ પોતાનામાં પ્રાણીઓને સ્થિત નથી બતાવ્યાં. એવું કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે પ્રાણીઓમાં તો પોતાની સત્તા છે, પરંતુ પોતાનામાં પ્રાણીઓની સત્તા નથી. કારણ કે સ્વરૂપ તો સદા એકરૂપ રહેવાવાળું છે, પરંતુ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન અને નષ્ટ થવાવાળાં છે.

આ શ્લોકનું તાત્પર્ય એ થયું કે વ્યવહારમાં તો પ્રાણીઓની સાથે અલગ-અલગ વર્તાવ થાય છે, પરંતુ અલગ-અલગ વર્તાવ થવા છતાં પણ તે સમદર્શી યોગીની સ્થિતિમાં કોઈ ફરક નથી પડતો.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , | 1 Comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૨૮)

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्‌ ।
उपैति शांतरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्‌ ॥

क्योंकि जिसका मन भली प्रकार शांत है, जो पाप से रहित है और जिसका रजोगुण शांत हो गया है, ऐसे इस सच्चिदानन्दघन ब्रह्म के साथ एकीभाव हुए योगी को उत्तम आनंद प्राप्त होता है ॥27॥

જે નિષ્પાપ છે અને જેનો રજોગુણ શાંત થઈ ચુક્યો છે, તથા જેનું મન સમ્યક રીતે શાન્ત નિર્મળ થઈ ગયું છે, એવા આ બ્રહ્મરૂપ બનેલા યોગીને ચોક્કસ જ ઉત્તમ સાત્વિક સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥

वह पापरहित योगी इस प्रकार निरंतर आत्मा को परमात्मा में लगाता हुआ सुखपूर्वक परब्रह्म परमात्मा की प्राप्ति रूप अनन्त आनंद का अनुभव करता है ॥28॥

આ પ્રમાણે પોતે-પોતાને નિરંતર પરમાત્મામાં જોડતો રહીને નિષ્પાપ યોગી સુખપૂર્વક બ્રહ્મપ્રાપ્તિરૂપ અનંત સુખનો અનુભવ કરે છે.

સામાન્ય રીતે લૌકિક માન્યતાઓ એવી છે કે સુખ, ભોગ અને ઐશ્વર્યથી પ્રાપ્ત થાય છે. ભૌતિક જગતમાં સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરનાર સફળ ગણાય છે અને સફળ માણસ સુખી હોય છે તેવી માન્યતા લોકો ધરાવતા હોય છે.

અહીં સુખી થવા માટે તદ્દન જુદી જ વાત કરવામાં આવી છે. અહીં કશું પ્રાપ્ત કરવાને લીધે કે કશી સિદ્ધિ મેળવવાને લીધે સુખ પ્રાપ્ત થાય છે તેવું નથી તેમ સ્પષ્ટ જણાય છે. જે વ્યક્તિ નિષ્પાપ છે અને જેનો રજોગુણ શાંત થઈ ગયો છે તથા જેનું મન સંપૂર્ણ પણે વાસનારહિત થઈને સારી રીતે નિર્મળ અને શાંત થઈ ગયું છે તે સુખી છે.

તમોગુણ અને રજોગુણની નિવૃત્તિ થતા વ્યક્તિ સત્વગુણનું સાત્વિક સુખ પ્રાપ્ત કરે છે. તે સુખમાં પણ અટવાયેલા ન રહીને જે વ્યક્તિ પોતાને નિરંતર પરમાત્મામાં જોડતો રહે છે તે છેવટે ત્રણેય ગુણોથી અતિત તેવું બ્રહ્મનું અનંત સુખ મેળવે છે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , | Leave a comment

ધ્યાનના પ્રયોગો (૨૭)

સંબંધ: પૂર્વોક્ત પ્રકારે નિર્વિકલ્પ સ્થિતિ ન થાય તો શું કરવું – એના માટે આગળના શ્લોકમાં અભ્યાસ બતાવે છે.

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्‌ ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्‌ ॥

यह स्थिर न रहने वाला और चंचल मन जिस-जिस शब्दादि विषय के निमित्त से संसार में विचरता है, उस-उस विषय से रोककर यानी हटाकर इसे बार-बार परमात्मा में ही निरुद्ध करे॥

સ્થિર ન રહેનારું અને ચંચળ મન જ્યાં – જ્યાં વિચરે છે, ત્યાં ત્યાંથી રોકીને એને એક પરમાત્મામાં જ સારી રીતે જોડી દેવું.

ટીકા – ’યતો યતો નિશ્ચરતિ… આત્મન્યેવ વશં નયેત્‘ – સાધકે જે ધ્યેય રાખ્યું છે, તેમાં આ મન ટકતું નથી કે રોકાતું નથી. આથી તેને ’અસ્થિર’ કહેવામાં આવ્યું છે. આ મન જાતજાતનાં સાંસારિક ભોગોનું અને પદાર્થોનું ચિંતન કરે છે. આથી તેને ’ચંચળ’ કહેવામાં આવ્યું છે. તાત્પર્ય એ છે કે આ મન ન તો પરમાત્મામાં સ્થિર થાય છે અને ન સંસારને છોડે છે. એટલા માટે સાધકે આ મન જ્યાં-જ્યાં જાય, જે જે કારણથી જાય, જેવી-જેવી રીતે જાય અને જ્યારે-જ્યારે જાય, તેને ત્યાં-ત્યાંથી, તે તે કારણથી તેવી-તેવી રીતે અને ત્યારે-ત્યારે હઠાવીને પરમાત્મામાં જોડવું. આ અસ્થિર અને ચંચળ મનનું નિયમન કરવામાં સાવધાની રાખવી અને ઢીલાશ ન કરવી.

મનને પરમાત્મામાં જોડવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જ્યારે એ ખબર પડે કે મન પદાર્થોનું ચિંતન કરી રહ્યંન છે, ત્યારે એવો વિચાર કરવો કે ચિંતનની વૃત્તિ અને તેના વિષયનો આધાર અને પ્રકાશક પરમાત્મા જ છે. એ જ પરમાત્મામાં મનને જોડવાનું છે.

પરમાત્મામાં મન જોડવાની યુક્તિઓ

(૧) મન જે કોઈ ઈન્દ્રિયના વિષયમાં, જે કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ, ઘટના, પરિસ્થિતિ, વગેરેમાં ચાલ્યું જાય, અર્થાત તેનું ચિંતન કરવા લાગી જાય, તે જ સમયે તે વિષય વગેરેથી મનને હઠાવીને પોતાના ધ્યેય-પરમાત્મામાં જોડવું. ફરીથી ચાલ્યું જાય તો ફરીથી લાવીને પરમાત્મામાં જોડવું. આ રીતે મનને વારંવાર પોતાના ધ્યેયમાં જોડતા રહેવું.

(૨) જ્યાં-જ્યાં મન જાય, ત્યાં ત્યાં પરમાત્માને જોવા. જેમ કે, ગંગાજી યાદ આવી જાય, તો ગંગાજીના રૂપમાં પરમાત્મા જ છે, ગાય યાદ આવી જાય, તો ગાય રૂપે પરમાત્મા જ છે – આ રીતે મનને પરમાત્મામાં જોડવું. બીજી દૃષ્ટિએ, ગંગાજી વગેરેમાં સત્તા રૂપે પરમાત્મા જ પરમાત્મા છે; કેમકે એમના પહેલાં પણ પરમાત્મા જ હતા, એ નહીં રહે ત્યારે પણ પરમાત્મા જ રહેશે અને એમના રહેવા છતાં પણ પરમાત્મા જ છે – આ રીતે મનને પરમાત્મામાં જોડવું.

(૩) સાધક જ્યારે પરમાત્મામાં મન જોડવાનો અભ્યાસ કરે છે, ત્યારે સંસારની વાતો યાદ આવે છે. એનાથી સાધક ગભરાઈ જય છે કે જ્યારે હું સંસારનું કામ કરું છું, ત્યારે આટલી વાતો યાદ નથી આવતી, આટલું ચિંતન નથી થતું; પરંતુ જ્યારે પરમાત્મામાં મન જોડવાનો અભ્યાસ કરું છું ત્યારે મનમાં જાતજાતની વાતો યાદ આવવા લાગે છે! પરંતુ એવું સમજીને સાધકે ગભરાવું નહિ જોઈએ; કેમકે જ્યારે સાધક્નો ઉદ્દેશ્ય પરમાત્માનો બની ગયો, તો હવે સંસારના ચિંતનન રૂપમાં અંદરથી કૂડો-કચરો નીકળી રહ્યો છે, અંદર સફાઈ થઈ રહી છે. તાત્પર્ય એ છે કે સાંસારિક કાર્ય કરતી વખતે અંદર જામેલા પુરાણા સંસ્કારોને બહાર નીકળવાની તક નથી મળતી. એટલા માટે સાંસારિક કાર્ય છોડીને એકાંતમાં બેસવાથી તેમને બહાર નીકળવાની તક મળે છે અને તેઓ બહાર નીકળવા લાગે છે.

(૪) સાધકને ભગવાનનું ચિંતન કરવામાં કઠિનતા એટલા માટે પડે છે કે તે પોતાને સંસારનો માનીને ભગવાનનું ચિંતન કરે છે. આથી સંસારનું ચિંતન આપોઆપ થાય છે અને ભગવાનનું ચિંતન કરવું પડે છે, છતાં પણ ચિંતન થતું નથી. એટલા માટે સાધકે ભગવાનના થઈને ભગવાનનું ચિંતન કરવું જોઈએ. તાત્પર્ય એ છે કે ’હું તો કેવળ ભગવાનનો જ છું અને કેવળ ભગવાન જ મારા છે; હું શરીર-સંસારનો નથી અને શરીર-સંસાર મારાં નથી’ – આ રીતે ભગવાનની સાથે સંબંધ થવાથી ભગવાનનું ચિંતન સ્વાભાવિક જ થવા લાગશે અને ચિંતન કરવું નહિ પડે.

(૫) ધ્યાન કરતી વખતે સાધકે એ ખ્યાલ રાખવો જોઈએ કે મનમાં કોઈ કાર્ય ભરાયેલું ન રહે અર્થાત ’અમુક કાર્ય કરવું છે, અમુક સ્થાને જવું છે, અમુક વ્યક્તિને મળવું છે, અમુક વ્યક્તિ મળવા આવવાની છે, તો તેની સાથે વાતચીત પણ કરવાની છે’ વગેરે કાર્ય ભરી ન રાખવાં. આ કાર્યોની સ્મૃતિ ધ્યાનમાં લીન થવા નથી દેતી. આથી ધ્યાનમાં શાંતચિત્ત થઈને બેસવું જોઈએ.

(૬) ધ્યાન કરતી વખતે કદી સંકલ્પ-વિકલ્પો આવી જાય તો ’અડંગ બડંગ સ્વાહા’ – એમ કહીને તેમને દૂર કરી દેવા અર્થાત ’સ્વાહા’ કહીને સંકલ્પ-વિકલ્પ (અડંગ-બડંગ)ની આહુતિ આપી દેવી.

(૭) સામે જોઈને આંખોને થોડીક વાર વારંવાર ઝડપથી પટપટાવવી અને પછી આંખો બંધ કરી દેવી. આંખો પટપટાવવાથી જેવી રીતે બહારનું દૃશ્ય કપાઈ જાય છે, તેવી જ રીતે અંદરના સંકલ્પ-વિકલ્પ પણ કપાઈ જાય છે.

(૮) પહેલાં નાસિકાથી શ્વાસને બે-ત્રણ વાર જોરથી બહાર કાઢવા અને પછી અંતમાં જોરથી (ફુંફાડા સાથે) પૂરા શ્વાસને બહાર કઢીને બહાર જ રોકી દેવો. જેટલો સમય શ્વાસ રોકી શકાય, તેટલો સમય રોકીને પછી ધીરે-ધીરે શ્વાસ લેતા રહીને સ્વાભાવિક શ્વાસ લેવાની સ્થિતિમાં આવી જવું. આનાથી પણ બધા સંકલ્પ-વિકલ્પો દૂર થઈ જાય છે.

પરિશિષ્ટ ભાવ : જો પૂર્વ શ્લોક પ્રમાણે ચૂપ-સાધન ન થઈ શકે તો મન જ્યાં-જ્યાં જાય ત્યાં-ત્યાંથી હટાવીને તેને એક પરમાત્મામાં લગાવવું. મનને પરમાત્મામાં લગાવવાનું એક બહુ શ્રેષ્ઠ સાધન એ છે કે મન જ્યાં-જ્યાં જાય, ત્યાં-ત્યાં પરમાત્માને જ જોવા અથવા મનમાં જે જે ચિંતન થાય તેને પરમાત્માનું જ સ્વરૂપ સમજવું.

એક માર્મિક વાત છે કે, જ્યાં સુધી સાધક, એક પરમાત્માની સત્તા સિવાય બીજી સત્તા માનશે, ત્યાં સુધી રાગનો સર્વથા નાશ થઈ શકતો નથી અને રાગનો સર્વથા નાશ થયા વિના મન સર્વથા નિર્વિષય થઈ શકતું નથી. રાગ હશે તો મનનો મર્યાદિત નિરોધ થશે, જેનાથી લૌકિક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થશે, પરંતુ વાસ્તવિક તત્વની પ્રપ્તિ નહીં થાય. અન્ય સત્તાની માન્યતા રહેવાથી મનનો નિરોધ થાય છે, તેમાં વ્યુત્થાન થાય છે અર્થાત સમાધિ અને વ્યુત્થાન – આ બન્ને અવસ્થાઓ થાય છે, કારણ કે બીજી સત્તાનો સ્વીકાર કર્યા વિના બે સત્તાઓ સંભવ નથી, તેથી મનનો સંપૂર્ણ નિરોધ, બીજી સત્તા ન માનવાથી જ થશે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, ભગવદ ગીતા | Tags: , , | 1 Comment

આઘાત તો છે

દોસ્ત, હું તને ભુલી નહીં શકુ.

Categories: આઘાત/શોક/દુ:ખ | Tags: , , | 2 Comments

Create a free website or blog at WordPress.com.