વૈશાખનો બપોર

મિત્રો,

વાવાઝોડા અને માવઠાની કમોસમી અસર પછી ફરી પાછો વૈશાખ તેનો બળબળતો બપોર લઈને આવી પૂગ્યો છે. વિકસિત દેશો ભલે ચંદ્ર, મંગળ અને ગુરુ પર રોકેટ ઉડાડ્યા કરતાં. શ્રદ્ધાળુઓ ભલે મંદિરમાં ઘંટ વગાડે. વિવેકપંથીઓ ભલેને તેમનો વિવેક સતત બીજાને ભાંડવામાં દાખવ્યાં કરતાં. અધ્યાત્મવાદીઓ ભલે ધ્યાન ધારણામાં રત રહે.

જેમ ભુખે ભજન ન હોય ગોપાલા તેવી રીતે જેમના પેટ ભરાઈ ગયા હોય તેમને જ ઠાલી ચર્ચાઓમાં સમય બગાડવો પોસાય.

કેટલાકને વિકસિત(આ શબ્દ સામે વાંધો ઉઠાવનારાયે છે) દેશોમાં બેઠા બેઠા ચિનાઓ ભાગોળે આવી જશે તેવા સ્વપ્નાઓ આવશે તો કેટલાકની ધૂર્ત દેશોના સૈનિકો આપણાં સૈનિકોના માથા વાઢી જાય છે તેવા દૃશ્યોથી ઉંઘ ઉડી જતી હશે. કેટલાક ગુર્જરવાસીઓ સિંહો મધ્યપ્રદેશમાં પહોંચી જશે તેની યે ચિંતામાં દુબળા પડી ગયાં છે. ક્યાંક વળી ભદ્રંભદ્ર પારસી ટીકીટ બુકિંગ ક્લાર્કના મુક્કાઓ ખાય છે. ક્યાંક વળી ચાલીસાઓની રમઝટેય બોલશે. ક્યાંક તો આખેઆખી નાટક મંડળી આવી પુગી છે તો ક્યાંક કથાવાર્તાઓ હાલશે.

આપણે તો આજે માવજીભાઈની પરબેથી સીધી જ “વૈશાખનો બપોર”ની ઉઠાંતરી કરવાના મુડમાં છીએ.

સાહિત્યમાં મારી જેવા એક અર્ધ ટેકનીકલ માણસને સમજણ ન પડે. છંદ, અછંદ, સ્વચ્છંદ કે કુછંદ તેમાંયે ખાસ સમજણ નહીં. જો કે સીધી સાદી ગુજરાતીમાં આલેખાયેલું શ્રી રામનારાયણ પાઠક્નું આ કાવ્ય મને સ્પર્શી ગયું. તેમના દિકરી શ્રી ભારતીબહેન અમને શ્રી દક્ષિણામુર્તિ શાળામાં ગુજરાતી ભણાવતા તે ય યાદ આવી ગયું.

લ્યો ત્યારે માણો આજે વૈશાખનો બપોર

વૈશાખનો બપોર
(મિશ્ર ઉપજાતિ)

વૈશાખનો ધોમ ધખ્યો જતો’તો
દહાડો હતો એ કશી કંઈ રજાનો
બપોરની ઊંઘ પૂરી કરીને
પડ્યા હતા આળસમાં હજી જનો
જંપ્યાં હતાં બાળક ખેલતાં એ
ટહૂકવું કોયલ વિસર્યો’તો
સંતાઈ ઝાડે વિહગો રહ્યાં’તાં

ત્યારે મહોલ્લા મંહિં એ શહેરના
શબ્દો પડ્યાં કાન : ‘સજાવવાં છે
ચાકુ, સજૈયા, છરી, કાતરો કે ?’
ખભે લઈને પથરો સરાણનો
જતો હતો ફાટલ પહેરી જોડા
માથે વીંટી ફીંડલું લાલ મોટું
કો મારવાડી સરખો ધીમે ધીમે
ને તેહની પાછળ છેક ટૂંકાં
ધીમાં ભરંતો ડગલાં જતો’તો
મેલી તૂટી આંગડી એક પહેરી
માથે ઉઘાડે પગ એ ઉઘાડે
આઠેકનો બાળક એક દૂબળો

‘બચ્ચા લખા ! ચાલ જરાય જોયેં
એકાદ કૈં સજવા મળેના
અપાવું તો તુર્ત તને ચણા હું.’
ને એ ચણા આશથી બાળ બોલ્યો,
‘સજાવવાં કાતર ચપ્પુ કોઈને.’

એ બાળકના સ્નિગ્ધ શિખાઉ કાલા
અવાજથી મેડીની બારીઓએ
ડોકાઈને જોયું કંઈ જનોએ
પરંતુ જાપાની અને વિલાયતી
અસ્ત્રા, છરી, કાતર રાખનારા
દેશી સરાણે શી રીતે સજાવે ?

ત્યાં કોકને કૌતુક કૈં થયું ને
પૂછ્યું – ‘અલ્યા તું કહીંનો કહે તો !’
‘બાપુ, રહું હું દૂર મારવાડે.’
દયા બીજાને થઈ ને કહે ‘જુઓ !
આવે જનો દૂર કહીં કહીંથી
જુઓ જુઓ દેશ ગરીબ કેવો ?’
અને કહે કોઈ વળી ભણેલો,
‘આ આપણા કારીગરો બધાએ
હવે નવી શીખવી રીત જોઈએ ;
ચાલે નહીં આવી સરાણ હાવાં !’

ને ટાપશી પૂરી તંહિં બીજાએ
‘નવી સરાણે જન એક જોઈએ
પોષાય ત્યાં બે જણા તે શી રીતે ?’
‘બાપુ સજાવો કંઈ !’ ‘ભાઈ, ના ના
સજાવવાનું નથી કૈં અમારે.’

અને ફરી આગળ એહ ચાલ્યો,
‘સજાવવાં ચપ્પુ છરી’ કહેતો,
ને તેહની પાછળ બાળ તેના
જળે પડેલા પડઘા સમુ મૃદુ
બોલ્યો ‘છરી ચપ્પુ સજાવવાં છે ?’

જોયું જનોએ ફરી ડોકું કાઢી
કિન્તુ સજાવા નવ આપ્યું કોઈએ.
થાકી વદ્યો એ પછી મારવાડી :
‘બચ્ચા લખા ! ધોમ બપોર ટહેલ્યાં
છતાં મળી ના પઈની મજૂરી.’
બોલ્યો : ‘અરે ભાઈ ! ભૂખ્યા છીએ દ્યો
આધાર કૈં થાય જરાક પાણીનો.’

કો બારીથી ત્યાં ખસતો વદ્યો કે,
‘અરે બધો દેશ ભર્યો ગરીબનો,
કોને દઈએ ને દઈએ ન કોને ?’
કોઈ કહે, ‘એ ખરી ફર્જ રાજ્યની.’
ને કો કહે : ‘પ્રશ્ન બધાય કેરો
સ્વરાજ છે એક ખરો ઉપાય !’

ત્યાં એકને કૈંક દયા જ આવતાં,
પત્ની કને જઈ કહ્યું : ‘કંઈ ટાઢું
પડેલું આ બે જણને જરા દ્યો.’
‘જોવા સિનેમા જવું આજ છે ને !
ખાશું શું જો આ દઈ દૌં અત્યારે ?
ભૂલી ગયા છેક જ આવતાં દયા ?’
દયા તણા એહ પ્રમાણપત્રથી
બીજું કશું સૂઝ્યું ન આપવાનું !

ને ત્યાં સિનેમાસહગામી મિત્ર કહે :
‘દયા બયા છે સહુ દંભ ; મિથ્યા
આચાર બુર્ઝવા જન માત્ર કલ્પિત.’
વાતો બધી કૈં સુણી કે સુણી ના,
પરંતુ એ તો સમજ્યો જરૂર ;
મજૂરી કે અન્નની આશા ખોટી.
છતાં વધુ મંદ થતા અવાજે
એ ચાલિયા આગળ બોલતા કે :
‘સજાવવાં કાતર ચપ્પુ કોઈને !’

મહોલ્લો તજી શહેર બહાર નીકળ્યા,
છાંયે હતી મંડળી એક બેઠી ત્યાં,
મજૂર પરચૂરણ ને ભિખારીની
ઉઘાડતા ગાંઠ અને પડીકાં
હાલ્લાં, જરા કૈં બટકાવવાને
બોલાવિયા આ પરદેશી બેઉને :
‘અરે જરા ખાઈ પછીથી જજો.’
હસ્યા, કરી વાત, વહેંચી ખાધું,
ને કૂતરાંને બટકુંક નાખ્યું.

દયા હતી ના, નહિ કોઈ શાસ્ત્ર :
હતી તંહિ કેવળ માણસાઈ !

-રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક

અલ્યાં ભઈ બ્લોગજગતમાં તમારો ડંકો વાગતો હોઈ કે નઈ પણ જો આ કાવ્યના શબ્દો તમારા હ્રદય પર થોડી ઘણીએ અસર કરી શક્યાં હોય તો વાસ્તવિક જગતમાં તમે માણહ છો ઈ વાત પાક્કી. પછી ભલેને તમારામાં બુદ્ધિ
કે શ્રદ્ધા હોઈ કે ન હોઈ ઈ ની કાઈ પરવા નથી.


http://www.mavjibhai.com/kavita%20files/vaishakhnobapor.htm


Categories: ભજન / પદ / ગીત / કાવ્ય / ગઝલ | Tags: , , | 6 Comments

Post navigation

6 thoughts on “વૈશાખનો બપોર

  1. આ કાવ્ય હું પણ ભણ્યો છું.ફરીવાર આકાવ્ય વાંચવા મળ્યું.

    ________________________________

  2. અલ્યા ભઈ,

    અત્યારે ચૈતરના તડકા તપે છે અને તમે વૈશાખ ક્યાંથી લઈ આવ્યાં?

    ઈ તો એવું છે ને કે બલોગની માલિપા તમારે જે લખવું હોઈ ઈ લખાય. આ કાઈ પી.એચ.ડી નો મહાનિબંધ થોડો છે કે ઈમાં હંધાય સંદર્ભો ટાકવા પડે. જેમ પતંજલિ ને પાણિની એક જ છે ઈમ ચૈતર ને વૈશાખ એક જ કહેવાય.

    એ ભાઈ, આવું લોલમ લોલ દીધે નો રાખો. બ્લોગ હોય કે થીસીસ હોય હંધુય ચકાસીને લખવું જોઈએ. પાછા તમે જે લખો ઈની ચોપડીયું નથી છપાવતા એટલું હારું છે નહીં તો આવું બધું અગડં બગડં કેટલાયે વરહો હુધી હચવાઈ રહે.

    હા ભઈ ઈ હારુ તો અમે ચોપડીયું નથી છપાવતા. ઈ-બુકના જમાનામાં હવે ચોપડીયું કોઈ વાંચે છે ય ક્યાં?

    લ્યો ત્યારે ઉપર જ્યાં વૈશાખ હોય ત્યાં ચૈતર વાંચજો એટલે અમારી ભુલ સુધરી ગઈ કેવાય…

  3. કેટલાંક લોકો જમાના કરતા આગળ હોય છે. ગામને ચૈત્ર ચાલતો હોય ત્યાં એને વૈશાખ બેસી જાય ! 😉
    (બાય ધ વે, સંદર્ભો ટાંકવાનું શીખી જાવ તો અમનેય શિખવજો, અમારે વિકિ પરનાં ’અણસમજૂઓ’ તો વાતે વાતે સંદર્ભ માંગ માંગ કરે, ન્યાં કણે બઉ કામ લાગશે !)

    • આપણી ભૂલ થઈ ઈમ તો કહેવાય જ કેમ? તો તો અમારું મિથ્યાભિમાન લાજે 🙂

      શોધી ચડાવો શૂળીએ કોઈ જાડા નરને જોઈ 🙂

      વાવાઝોડા અને માવઠાને લીધે ઋતુઓ સાનભાન ગુમાવી બેઠી એમાં ચૈતરને બદલે વૈશાખ વહેલો આવી ગયો 🙂

      સંદર્ભો આપવાનું શીખું છું. આવડી જશે ત્યારે શીખવવાનું શરુ કરીશ.

  4. sanjivan pathak

    કાવ્ય નીચે ની નોંધ માં તમે લખ્યું છે તે તમારા શિક્ષક ભારતીબેન ,સદગત રામનારાયણ નાગરદાસ પાઠક ના સુપુત્રી થાય ,જયારે આ કાવ્ય ના રચયિતા સદગત રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક જેઓ મુંબઈ અને ત્યારબાદ અમદાવાદ મુકામે અધ્યાપકો ના અધ્યાપક રૂપે મશહુર થયા હતા તેમજ સારા વિવેચક ની નામના મેળવી હતી .રા .ના .પાઠક તરવડા મુકામે આશ્રમશાળા ચલાવતા તેમજ ગ્રામ્ય લોકો ને તળપદી ભાષા માં લોકભોગ્ય રામાયણ ની ભેટ તેમનું અનન્ય પ્રદાન ,સારા ઇતિહાસકાર તરીકે જાણીતા હતા .
    હા,બંને અમારી પ્રશ્નોરા નાગર બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિ ના બહુશ્રુત વિદ્વાન આજીવન શિક્ષકો હતા જે માટે આ જ્ઞાતિ પંકાય છે .
    આ ફક્ત માહિતી પુરતું છે ,માઠું ન લગાડશો .

    સંજીવન મહિપતરાય પાઠક .

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: