Daily Archives: 03/06/2012

શ્રી વાક્યસુધા (૨૭,૨૮,૨૯/૪૩) – આદિ શંકરાચાર્ય

હવે બીજા પ્રકારની દૃશ્યાનુવિદ્ધ સવિકલ્પ સમાધિ કહે છે :

હ્રદીવ બાહ્યદેશેSપિ યસ્મિન કસ્મિંશ્ચ વસ્તુનિ |
સમાધિરાદ્ય: સન્માત્રે નામરુપે પૃથક સ્થિત: || ૨૭ ||

શ્લોકાર્થ:
હ્રદયમાં થતી દૃશ્યાનુવિદ્ધ સમાધિની પેઠે બાહ્યદેશમાં પણ જે કોઈ વસ્તુમાં સમાધિ તે પ્રથમ સમાધિ છે. આ સમાધિ નામરુપથી પૃથક સન્માત્રમાં રહેલી છે.

ટીકા:
હ્રદયમાં કોઈ પણ નામ રૂપ વાળી પરમ પવિત્ર ને પરમ પૂજ્ય વસ્તુમાં કરવામાં આવતી મનની એકાગ્રતાની પેઠે બહાર સૂર્ય ચંદ્રાદિ કોઈ પણ યોગ્ય વસ્તુમાં મોક્ષ સાધકે પોતાના મનની એકાગ્રતા કરવી તે દૃશ્યાનુવિદ્ધ સવિકલ્પ સમાધિ છે.

આ સમાધિ નામ તથા રૂપ આ બે કલ્પિત અંશોનો પરિત્યાગ કરીને સત્તામાત્ર રૂપ બ્રહ્મમાં રહેલ છે.

કોઈ પ્રતમાં ઉત્તરાર્ધ સમાધિરાદ્ય: સન્માત્રાન્નામરુપપૃથકકૃતિ: (આ પ્રથમ સમાધિ સન્માત્રથી નામ રૂપને પૃથક કરવારૂપ છે) આ પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.


હવે બીજા પ્રકારની શબ્દાનુવિદ્ધ સવિકલ્પ સમાધિ કહે છે :

અખંડૈકરસં વસ્તુ સચ્ચિદાનંદલક્ષણમ |
ઈત્યવિચ્છિન્નચિન્તેયં સમાધિર્મધ્યમો ભવેત || ૨૮ ||

શ્લોકાર્થ:
સચ્ચિદાનંદરૂપ લક્ષણવાળી અખંડ ને એકરસ વસ્તુ છે તેમ અવિચ્છિન્ન ચિંતન રહે તે મધ્યમ સમાધિ છે.

ટીકા:
સત, જ્ઞાન ને પરમાનંદ સ્વરૂપવાળી અપરિચ્છિન્ન ને એકરસ વસ્તુરૂપ બ્રહ્મ છે તેમ સતત ચિંતન રહે, અર્થાત ચિત્ત તે વસ્તુનું નિરૂપણ કરનારા શબ્દોના લક્ષ્યાર્થરૂપ તે વસ્તુને આકારે રહે આ શબ્દાનુવિદ્ધ સવિકલ્પ વા મધ્યમ સમાધિ છે.


હવે બીજા પ્રકારની નિર્વિકલ્પ સમાધિને તથા સમાધિના કર્તવ્યને કહે છે:

સ્તવ્યભાવો રસાસ્વાદાત તૃતીય: પૂર્વવન્મત: |
એતૈ: સમાધિભિ: ષડભિર્નયેત્કાલં નિરન્તરં || ૨૯ ||

શ્લોકાર્થ:
પરમાનંદના અનુભવથી સ્તુતિ કરવા યોગ્ય ભાવવાળી ત્રીજી સમાધિ પૂર્વની પેઠે માનેલ છે. મુમુક્ષુ આ છ સમાધિઓ વડે નિરંતર કાલ ગાળે.

ટીકા:
પરમાનંદરૂપ બ્રહ્મના અનુભવથી સ્તુતિ કરવા યોગ્ય ભાવ વાળી ત્રીજી નિર્વિકલ્પ સમાધિ આગળ છવીશમાં શ્લોકમાં કહેલ નિર્વિકલ્પ સમાધિના જેવી માનેલ છે.
ઉપર જણાવેલ છ પ્રકારની સમાધિમાંથી કોઈ એક સમાધિના અનુષ્ઠાન વડે મોક્ષ સાધક પોતાનો સમય નિરંતર વ્યતીત કરે, અર્થાત એક ક્ષણ પણ પૂર્વોક્ત સમાધિમાંની કોઈ એક સમાધિ વિના તે ન રહે.

કોઈ પ્રતમાં સ્તવ્યભાવ: ને સ્થાને સ્તબ્ધીભાવ: (નિશ્ચલપણારૂપ) એવો પાઠ જોવામાં આવે છે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, આર્ષદર્શન, શ્રીવાક્યસુધા | Tags: , | Leave a comment

Blog at WordPress.com.