શ્રી વાક્યસુધા (૧૫,૧૬,૧૭/૪૩) – આદિ શંકરાચાર્ય

હવે આવરણ શક્તિને તથા તેના કાર્યને જણાવે છે :

અન્તર્દૃગ્દૃશ્યયોર્ભેદં બહિશ્ચ બ્રહ્મસર્ગયો: |
યાSSવૃણોત્યપરા શક્તિ: સા સંસારસ્ય કારણં || ૧૫ ||

શ્લોકાર્થ:
જે બીજી શક્તિ અંતરના દૃષ્ટા ને દૃશ્યના વિલક્ષણપણાને તથા બહારના બ્રહ્મના ને સૃષ્ટિના વિલક્ષણપણાને ઢાંકે છે તે સંસારનું કારણ છે.

ટીકા:
વિક્ષેપથી ભિન્ન માયાની બીજી શક્તિ જે આવરણ નામથી પ્રસિદ્ધ છે તે શરીરની અંતર દૃષ્ટારૂપ આત્માના ને દૃશ્યરૂપ અહંકારાદિના વિલક્ષણપણાને ઢાંકે છે, તથા શરીરની બહારના પરિપૂર્ણ બ્રહ્મના ને પ્રતીત થતા જગતના વિલક્ષણપણાને ઢાંકે છે, તે શક્તિ આ સંસારનું કારણ છે.


હવે સંસારમાં ભ્રમણ કરનારા જીવનું સ્વરૂપ કહે છે :

સાક્ષિણ: પુરતો ભાતિ લિંગ: દેહેન સંયુત: |
ચિત્તિચ્છાયાસમાવેશાજ્જીવ: સ્યાદ્વયાવહારિક: || ૧૬ ||

શ્લોકાર્થ:
સાક્ષીની આગળ સ્થૂલશરીર સહિત જે સૂક્ષ્મશરીર પ્રતીત થાય છે તે ચેતનના આભાસના પ્રવેશથી વ્યવહારિક જીવ છે.

ટીકા:
સર્વની અંતર રહેલા અંતરાત્માની આગળ અંતરાય રહિત સ્થૂલ શરીર સહિત જે અંત:કરણ તથા પ્રાણાદિવાળું સૂક્ષ્મ શરીર પ્રતીત થાય છે તે સૂક્ષ્મ શરીર ચેતનના આભાસના પ્રવેશથી પોતાને કર્તા, ભોક્તા, મનુષ્ય, કાણો તથા બહેરો માનનાર – એવો વ્યવહાર કરનાર જીવ છે.


અનાત્મામાં અધ્યાસવાળા ચિદાત્માના જીવપણાને કહે છે:

અસ્ય જીવત્વમારોપાત્સાક્ષિણ્યપિ ચ ભાસતે |
આવૃત્તૌ તુ વિનષ્ટાયાં ભેદજાતં પ્રયાતિ તત || ૧૭ ||

શ્લોકાર્થ:
આના જીવપણાના આરોપથી સાક્ષીમાં પણ જીવપણું ભાસે છે, પણ આવરણ વિનાશ પામવાથી તે ભેદસમૂહ બાધ પામે છે.

ટીકા:
પૂર્વોક્ત લિંગશરીરના જીવપણાના અધ્યાસથી (ભ્રાંતિથી) સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ સંઘાતથી વિલક્ષણ સાક્ષી પણ સ્થૂલસૂક્ષ્મ શરીર રૂપ સંઘાતની સાથેના એકપણની ભ્રાંતિથી સંસારી જીવ જ પ્રતીત થાય છે. એવી રીતે આત્મસ્વરૂપના અજ્ઞાનથી આત્માને બંધન છે. આત્મસ્વરૂપનું અજ્ઞાન નિવૃત્ત થયે લિંગશરીર, જીવ ને સાક્ષી એવા ભેદો બાધ પામે છે. તે ભેદો મિથ્યા છે એવો દૃઢ નિશ્ચય થાય છે. માત્ર એક સાક્ષી વા ચિદાત્મા જ અવશેષ રહે છે.

Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, આર્ષદર્શન, શ્રીવાક્યસુધા | Tags: , | Leave a comment

Post navigation

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Create a free website or blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: