શ્રી વાક્યસુધા (૧૧/૪૩) – આદિ શંકરાચાર્ય

સ્વપ્ન અને જાગ્રત કેવી રીતે અહંકારના કાર્યરૂપ છે તે કહે છે:

અંત:કરણવૃત્તિસ્તુ ચિત્તિચ્છાયૈક્યમાગતા |
વાસના: કલ્પયેત્સ્વપ્ને બોધેSક્ષૈર્વિષયાન બહિ: || ૧૧ ||

શ્લોકાર્થ:

પ્રસિદ્ધ અંત:કરણની વૃત્તિ ચૈતન્યના આભાસની સાથે એકપણાને પામી સ્વપ્નમાં વાસનાઓને અનુભવે છે, ને જાગ્રતમાં ઈંદ્રિયો વડે બહારના વિષયોને અનુભવે છે.

ટીકા:

બહારના પદાર્થોના અનુભવજન્ય સંસ્કારો પ્રાયશ: સ્વપ્નના હેતુઓ છે.

આત્મા અવિકારી ને નિર્ગુણ હોવાથી જાગ્રદવસ્થામાં ઈંદ્રિયો વડે થતો બહારના પદાર્થોનો અનુભવ એ આત્માનો ધર્મ નથી. શરીર, ઈંદ્રિયો ને મનના અચેતનપણાના નિશ્ચયથી તેમનો પણ તે ધર્મ નથી, એ ત્રણેના મિશ્ર થવાથી એ ધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે તેમ પણ કહી શકાય નહિ, કેમ કે જે એક એક ચેતનરૂપ ન હોય તે ભેગાં થઈને પણ ચેતનરૂપ થઈ શકે નહિ.

સ્થૂલ શરીર પંચીકૃત પાંચ ભૂતોના કાર્યરૂપ હોવાથી જડ છે, ને ઈંદ્રિયો તથા અંત:કરણ અપંચીકૃત પાંચ ભૂતોના કાર્યરૂપ હોવાથી તે પણ જડ છે. આમ વિચારતાં જાગ્રદવસ્થામાં ઈંદ્રિયો દ્વારા થતો બાહ્ય પદાર્થોનો અનુભવ ભ્રમરૂપ છે. તે ભ્રમ અંત:કરણની ચિદાભાસયુક્ત બાહ્યવૃત્તિમાં ઉપજે છે.

સ્વપ્નના પદાર્થો ને તેનો અનુભવ પણ ભ્રમરૂપ જ છે.

અજ્ઞાનને તથા સુખને વિષય કરનારી સુષુપ્તિ અવસ્થાનો અનુભવ પણ ભ્રમરૂપ છે.

આવી રીતે ત્રણે અવસ્થાઓ આત્માની નથી, પણ અહંકારથી આત્મામાં કલ્પાય છે.

Advertisements
Categories: અધ્યાત્મ / યોગ, આર્ષદર્શન, શ્રીવાક્યસુધા | ટૅગ્સ: , | Leave a comment

પોસ્ટ સંશોધક

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: