અજ્ઞાતમાં ડૂબકી પ્રશ્નઃ 10

પ્રશ્ન:-(10) દૃષ્ટા અને દૃશ્યની મધ્યમાં રહેવું એટલે શું ?

પ્રત્યુત્તરઃ-(10) મારા પ્યારા પ્યારા વહાલા વહાલા ભક્તો. પ્રશ્ન ખુબ જ મહત્વનો છે કારણ કે આપણે કયારેક ક્યારેક દૃષ્ટા તથા દૃશ્યની વાત કરતા હોઈએ છીએ કે આત્મા દૃષ્ટા છે. જગત દૃશ્ય છે. ઠીક વાત છે. પરંતુ દૃષ્ટા તથા દૃશ્યનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ સમજાયું હોતું નથી. આ વિષય ઉપર લખાણ કરું તો ઘણું લાંબુ થાય. ચોપડો ભરાય જાય છતાં સંક્ષિપ્તમાં તેનું સ્વરૂપ કહીશ કારણ કે દૃષ્ટા ને દૃશ્ય સમજાયું ન હોય ત્યાં સીધી મધ્યની વાત કરવી વ્યર્થ છે તેથી સંક્ષિપ્તમાં પહેલા દૃષ્ટા કોણ છે પતંજલી યોગદર્શનમાં સુત્ર આપે છે સાધન પાદ યોગ સૂત્ર ..20..

દૃષ્ટા દ્રશિમાત્ર: શુદ્ધોડપિ પ્રત્યયાનુપશ્ય:

શબ્દાર્થ = દૃષ્ટા = દૃષ્ટા. દ્રશીમાત્ર જોવાની શક્તિમાત્ર છે. શુદ્ધ: અપિ નિર્મલ અને નિર્વિકાર હોવા છતાં પણ પ્રત્યય અનુપશ્ય ચિત્તની વૃત્તિઓને અનુસાર જોવાવાળો છે.

અન્વયાર્થ : દૃષ્ટા જોવાની શક્તિ માત્ર છે. નિર્વિકાર હોય પણ ચિતની વૃત્તિઓને અનુસાર જોવાવાળો છે.

અહીં સૂત્રમાં દ્રશી શબ્દનો જે પ્રયોગ કર્યો છે તેનો અભિપ્રાય તે છે કે જોવું તે જોનારાનું વિશેષણ છે. જોવાની શક્તિરૂપ વિશેષણથી રહિત છે. કેવલ જ્ઞાનમાત્ર છે તેમ કહેવાનો હેતુ છે. જોવું તે તેનો ધર્મ નથી. જોવાની શક્તિ માત્ર ધર્મી છે. તેમાં કોઈ પરિણામ થતું નથી. દિપકના દૃષ્ટાંતથી કે વિધુતનો ગોળો પ્રકાશતો હોય તેમ પ્રકાશ માત્ર છે. પછી દિપક નાનો હોય કે મોટો હોય પરંતુ પ્રકાશરૂપ હોય છે. એવી રીતે દરેક પ્રાણીઓની અંદર આત્મા પ્રકાશરૂપમાં છે. જ્ઞાન તે કોઈ આત્માનો ધર્મ કે ગુણ નથી. આત્મા જ્ઞાન સ્વરૂપ છે. શિવ સ્વરૂપ છે. પ્રત્યયાનુપશ્યઃ ચિતની વૃત્તિઓને અનુસાર જોવાવાળો. બુદ્ધિની વૃત્તિઓ ત્રીગુણમય હોવાથી પરિણામી છે. આત્મા પરિણામ પામતો નથી. વૃત્તિમાં વિષયનું જ્યારે પ્રતિબિંબ પડે ઉપરાગપણું થાય ત્યારે પદાર્થ જ્ઞાત થાય અને ન પડે ત્યારે અજ્ઞાત થાય. મતલબ કે આ જોવું અને આ ન જોવું તેવો વહેવાર તે આત્માનો નથી. તે વૃત્તિઓનો છે. આત્મા તો એક સરખારૂપમાં પ્રકાશે. સાક્ષિરૂપમાં કેવળ સાક્ષિ બનીને જ રહે છે. બુદ્ધિને પણ પ્રકાશ કરનાર આત્મા છે. તેથી બુદ્ધિને પણ જાણે છે. બુદ્ધિના પરિણામરૂપ વૃત્તિ છે. તે તો માત્ર પદાર્થને જ પ્રકાશે છે. જાણે છે, તેથી આત્મા તો બુદ્ધિને તેની વૃત્તિને અને પદાર્થને સઘળાને પ્રકાશતો હોવાથી સઘળાનો પ્રકાશક તથા જાણનાર છે. પરંતુ જોવું ન જોવું તે વૃત્તિનો ધર્મ છે. સુત્રમાં દ્રશીમાત્ર શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો છે તેમાં કહેવાનો હેતુ તે છે કે તે ચૈતન્યમાત્ર છે.

દરેક ધર્મોથી રહિત એટલેકે ત્રણ ત્રણ કે બુદ્ધિના કોઈ ધર્મ તેમાં નથી. તેવો વિશુદ્ધ છે. જ્ઞાનસ્વરૂપ પુરુષ છે તેને જ દૃષ્ટા કહેવાય છે. જો કે પુરુષે જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. તો પણ તે બુદ્ધિરૂપી દર્પણમાં પ્રતિબિંબિત હોવાથી તે બુદ્ધિના ધર્મભુત જે જ્ઞાન છે તે જ્ઞાનનો આધાર પ્રતિત થાય છે. દેખાય છે. તેથી ભ્રાંતિ થાય છે કે જ્ઞાન તે આત્માનો ગુણ છે. અને જેવું બુદ્ધિવૃત્તિનું પરિણામ થાય તેવો તદાકારી થાય. તેથી પ્રત્યયાનુંપશ્ય કહ્યો છે. ચૈતન્ય પુરુષ ન તો બુદ્ધિ ના સમાન ધર્મવાળો છે કે ન વિરુદ્ધ ધર્મવાળો છે. તે બુદ્ધિના ધર્મથી વિલક્ષણ સ્વરૂપવાળો છે. બુદ્ધિને જ વિષય જ્ઞાત અજ્ઞાત થાય છે તેથી બુદ્ધિ પરિણામી છે. અને સદાકાલ બુદ્ધિ અને તેની વૃત્તિઓ અને વિષય સહિત જ્ઞાત હોવાથી પુરુષ અપરિણામી છે. આ વિષય ઉપર વિસ્તૃત ચર્ચા કરી શકાય પરંતુ અહીં જ દૃષ્ટાનું સ્વરૂપ સમજી લેશો કે દૃષ્ટા શું છે ? સાક્ષિ શબ્દનો પ્રયોગ તો કરતા હોઈએ પણ સાક્ષિનું લક્ષણ શું તે પણ જાણવું જોઈએ. હવે સંક્ષિપ્તમાં દૃષ્ટાનું સ્વરૂપ જોશું. સાધન પાદ યોગ સૂત્ર 18.

પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલં ભૂતેન્દ્રિયાત્મકં ભોગાપવર્ગાર્થં દ્રશ્યમ્ ..

શબ્દાર્થ : પ્રકાશ ક્રિયા સ્થિતિ શીલં. પ્રકાશ ક્રિયા અને સ્થિતિ જેનો સ્વભાવ છે. ભૂતેન્દ્રિય- આત્મકમ -ભૂત ઇન્દ્રિય જેનું સ્વરૂપ છે. ભોગ અપવર્ગ અર્થ = અને ભોગ અપવર્ગ (મોક્ષં) જેનું પ્રયોજન છે. દૃશ્યમ – તે દ્રશ્ય છે.

અન્વયાર્થઃ પ્રકાશક્રિયા અને સ્થિતિ જેનો સ્વભાવ છે ભૂત અને ઇન્દ્રિય જેનું સ્વરૂપ છે. ભોગ અને અપવર્ગ જેનું પ્રયોજન છે તે દ્રશ્ય છે. પ્રકાશ તે સત્વગુણનો સ્વભાવ છે. ક્રિયા તે રજોગુણનો સ્વભાવ છે અને સ્થિતિશીલતા તે તમોગુણનો સ્વભાવ છે. જ્યાં જ્યાં પ્રકાશ જેવું જણાય ત્યાં સત્વગુણ જ્યાં જ્યાં ક્રિયા હોય ત્યાં રજોગુણ જ્યાં જ્યાં સ્થિતિ દેખાય ત્યાં તમોગુણ. આ ત્રણ ગુણનો સ્વભાવ છે. પછી તે ત્રણ ગુણાત્મક ભુત ઇન્દ્રિયો તેનું જ કાર્ય સ્વરૂપ છે. અને પદાર્થ પ્રવૃતિ હોવાથી ભોગ આપવો અને મોક્ષ અર્થનું પ્રયોજન સિદ્ધ કરી આપવું તે દૃશ્ય છે. આ ત્રણ ગુણ અને તેના કાર્યરૂપ સઘળો નામ રૂપાત્મક પ્રપંચ પદાર્થો દૃશ્ય છે. તો આપણે દ્રષ્ટા તથા દ્રશ્યનું સ્વરૂપ સંક્ષિપ્તમાં જોયું હવે દ્રષ્ટા અને દૃશ્યની મધ્યમાં રહેવું એટલે શું ? તો દૃષ્ટા તથા દૃશ્યની મધ્યામાં શું છે ? તો કહે દર્શન છે તો તે દર્શન શું છે ? તો કહે જે દશ્ય પદાર્થ છે તેને જોવાનું જ્ઞાન કરવાનું દૃષ્ટાનું સાધન છે. તે આપણે જોઈ ગયા તો દૃષ્ટા તથા દૃશ્યની મધ્યમાં જ્યારે દર્શન હોય ત્યારે તે કોઈને કોઈ પદાર્થનું સંયોગીકા હોય છે.

જે પદાર્થને જુવે છે તેનું જ્ઞાન કરવા માટે તદ્રૂપ તદાકાર થતું હોય છે અને સંપૂર્ણ પણે આવરણભંગ કર્યા પછી પદાર્થના તદાકાર થઈ પદાર્થનું જ્ઞાન કરે છે કે આવડો છે કે જે તે છે. તેથી ત્યારે તો આપણે મધ્યમાં નથી રહી શકયા કારણ કે વૃત્તિ સારૂપ્યપણું વૃત્તિ સાથે ભળીને વહેવાર કરીએ છીએ પછી વૃત્તિનો જેવો આકાર થાય ગુણધર્મનો અનુભવ લીયે તેવો પુરુષે પણ થઈ જાય છે. મતલબ કે દૃશ્યમાં ભળી જાય છે. અને જે તે પદાર્થના ગુણધર્મમાં અનુકૂળતા પ્રતિકુળતાનું જ્ઞાન કરી રાગ દ્વેષથી સુખી દુ:ખી થાય છે તો આપણે મધ્યમાં રહેવું હોય તો શું કરવું કે જ્યારે આપણી જે દૃષ્ટાની દર્શન વૃત્તિ પદાર્થની સાથે સંયોગીકા નથી થઈ એ એક દર્શન વૃત્તિ સંયોગીકા થઈ અને બીજા પદાર્થની સાથે સંયોગીકા થવાના અભાવવાળી છે તે સમયે દૃષ્ટા તથા દૃશ્યની મધ્યમાં દર્શન ન હોવાથી ત્યાં જ ગેબ છે. તે ચૈતન્ય માત્ર શુદ્ધ નિર્મલ સ્વરૂપ છે. અને તેમાં શંકરાચાર્ય મહારાજે સદાચાર સ્તોત્રમાં એક શ્લોક આપ્યો છે. શ્લોક 36

અર્થાદર્થે યદા વૃત્તિર્ગન્તું ચલતિ ચાન્તરે .
નિરાધારા નિર્વિકારા યા દશા સોન્મની સ્મૃતા ..

અર્થ :- જ્યારે વૃત્તિ એક પદાર્થથી બીજા પદાર્થ ભણી જવાને ચાલે છે ત્યારે મધ્યમાં જે તેની નિરાધાર અને નિર્વિકાર દશા છે તે ઉન્મની કહે છે. તો વશિષ્ઠ મહારાજ રામજીને આ દૃશ્ય તથા દૃશ્યની મધ્યદશામાં રહેવાનું કહે છે.

આ પ્રશ્ન પુર્ણ.

Categories: અજ્ઞાતમાં ડૂબકી | Tags: | Leave a comment

Post navigation

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: