Daily Archives: 07/12/2008

માતૃત્વઃ પૃથ્વી પરની સર્વોત્તમ કળા – મીરા ભટ્ટ


દિવ્ય જીવન સંઘ, ભાવનગર શાખા વતી બહાર પાડવામાં આવેક પુસ્તક ‘મારી વહાલી મા’ ની પ્રસ્તાવના


પૃથ્વી પરનો સૌથી મધુર શબ્દ અને સૌથી મધુર ધ્વનિ છે – મા! સ્વામી શ્રી ત્યાગવૈરાગ્યાનંદજીએ આ સંકલનમાં પૃથ્વી પરની આ મધુરિમાની પુનિત પ્રસાદી ચખાડવાનો સુંદર પ્રયાસ કર્યો છે. માતૃમહિમા અપરંપાર છે, એનાં જેટલાં ગુણગાન-સ્તુતિગાન ગાઓ, કાયમ તે ઓછાં જ પડે! મા વિષે કહેવાય તેટલું કહી નાખીએ, ત્યાર પછી અંતે સૌને આમ જ કહેવું પડે કે – હવે વધું કશું કહી શકાય તેમ નથી, તેમ છતાંય જે કહેવાનું છે તે તો હજુ બાકી જ રહી જાય છે.

માતૃત્વ એ પ્રેમનો એવો અખંડ સ્ત્રોત છે, જેના પ્રકાશમાં આપણને પ્રભુની ઝાંખી થઈ શકે. ક્યાં પરમપિતા પરમેશ્વર અને ક્યાં પૃથ્વી પરની માટીમાંથી ઉદભવેલી મા? તેમ છતાંય મા એ હિમાલય સમા ઉત્તુંગ નગાધિરાજની ભૂમિ પર ઊગેલું એક તરણું છે – આ તરણાના શ્વાસેશ્વાસમાં પ્રભુતાની માટીની સુગંધ વહે છે. આ પુણ્યગંધથી માનવતા પોષાતી આવી છે. માનવતાએ હજુ અગણિત સાંસ્કૃતિક આરોહણ કરવાનાં બાકી છે. માત્ર માતૃમહિમા ગાઈને બેસી રહેવાનું નથી, માતૃત્વમાં પ્રગટ થતાં ગુણધર્મને પ્રત્યેક વ્યક્તિત્વમાં વાવવાના છે.

માતૃધર્મને વિકસવાની બે દિશા છે. સૌથી પહેલી સમજ તો એ ઊગવી જોઈએ કે માતૃત્વને દેહ સાથે એટલો સંબધ નથી, જેટલો અંદરના ગુણવિકાસ સાથે છે. દૈહિક માતૃત્વ પામ્યા વગર પણ મનુષ્ય માતૃત્વના ગૌરીશિખર આંબી શકે. બુદ્ધ-મહાવીર, ઈશુ-ગાંધીમાં આ વિશાળ માતૃત્વ પ્રગટ થઈ શક્યું હતું, તેના પ્રતાપે જ તેઓ મહાન બન્યા. એટલે માતૃત્વ વિકાસની પ્રથમ દિશા આ છે કે માએ વ્યાપક બનવું રહ્યું. ‘પંડના જ પોતીકાં અને અન્ય સૌ પારકાં’ – આ વૃત્તિ માતૃત્વ માટે લાંછનરૂપ છે. પાણી નાનકડા પ્યાલામાં હોય કે વિશાળ ગંગાપટમાં, એના ગુણધર્મ એક સમાન હોય છે. એ રીતે સંતાન પંડના હોય કે પારકાનાં, માતૃત્વને પોતાના ગુણધર્મ પ્રગટાવવા રહ્યા.

બીજી દિશા છે – હજુ વધું ઊંડા ઊતરવાની. માતૃત્વ એ નિત્ય વિકાસશીલ વિભાવના છે. જેમને માતૃત્વનું ક્ષેત્ર ખેડવું છે, તેમણે સમજવું પડશે કે પૃથ્વી પર માતૃત્વનું જે સૌંદર્ય અને પાવિત્ર્ય પ્રગટ થયું છે, તે તો માત્ર એક મહાન પર્વતના શિખરનું ઉપરનું ટોચકું માત્ર છે. આ વિશાળ પર્વતનો ઘણો મોટો ભાગ હજુ અપ્રગટ છે, વણખેડાયેલો છે. વિલ ડ્યુરાંએ લખ્યું છે કે ભવિષ્યની માતાઓ માતૃત્વને એક કળારૂપે ખીલવશે અને એ કળામાં જેમ જેમ પારંગત થતી જશે તેમ તેમ એ અનુભવશે કે માતૃત્વ એ પૃથ્વી પરની સૌથી મહાન અને સૌથી વધુ રમણીય કળા છે. આ કળાને સેવીને મનુષ્ય વધાર સશક્ત બનશે કુશાગ્ર બુદ્ધિમતા પામશે અને કદી ય ન કરમાય તેવા જીવનસૌંદર્યને પામશે.

હિંસા, આતંક અને યુદ્ધથી ઘેરાયેલા આજના જગત માટે તારક અને ઉદ્ધારક ચીજ કોઈ હોય તો તે છે આ – માતૃશક્તિ. માતૃશક્તિ એટલે નિરવધિ પ્રેમનું પ્રાગટ્ય. માનું રૂદ્ર રૂપ માણસમાં પડેલાં વિકૃત તત્ત્વોને ઉખાડી ફેંકશે અને માંનું ભદ્ર રૂપ માનવતામાં છૂપાયેલાં શુભ તત્ત્વોને પાળી પોષી વિશાળ વૃક્ષ બનાવશે. માણસે પોતાના માત્ર સાડા ત્રણ હાથના શરીરમાં સીમિત થઈને જીવવાનું ન હોય, સતત વિસ્તરતા રહેવામાં જ માણસાઈનો વિકાસ છે. સત્તા, સંપત્તિ, ઉપભોગ એ કાંઈ વિકાસનાં લક્ષણ નથી. પોતાના અહંકેન્દ્રમાંથી બહાર નીકળી માણસ બીજા કોઈ ચેતના કેન્દ્ર તરફ કેટલો આગળ વધે છે – આ છે વિકાસયાત્રા. માનો મહિમા આપણે એટલા માટે ગાઈએ છીએ કે પોતાના પ્રત્યક્ષ આચરણ દ્વારા મા પોતાની વિકાસયાત્રા સિદ્ધ કરી બતાવે છે.

સ્વામીજીએ માની આ વિકાસયાત્રાને જુદી જુદી નજરે સંપાદિત કરીને રજૂ કરી છે. આવું કરવા માટે તેઓ અધિકારી પણ છે, કારણ કે એમના પોતાના જીવનમાં માતૃસેવા એક તીર્થધામ બનીને પ્રગટ્યું છે. જગદગુરુ શંકરાચાર્ય અને ભગવાન મહાવીરનાં નામ ઘણાં મોટાં પડે પણ કહી શકાય તેમ છે કે ‘મહેશ’માંથી ‘ત્યાગવૈરાગ્યાનંદ’ નામ ધારણ કરવામાં વચ્ચે જે કાળગંગા વહી, તે કાળતીર્થનું નામ છે – મહેશભાઈની મા ! આવી પુણ્યશાળી માના આશીર્વાદે વાચકોને માતૃમહિમાનો મધુર પ્રસાદ-થાળ પ્રાપ્ત થાય છે તો આવો, આપણે સૌ પણ એ પવિત્ર માતૃત્વનાં ચરણોમાં શત-શત પ્રણામ નિવેદિત કરીએ.

– મીરા ભટ્ટ


શ્રી મીરાબહેન ભટ્ટ વિશે વધુ જાણવા અહી ક્લિક કરશો.


Categories: મારી વહાલી મા | Tags: | Leave a comment

ચિત્તની એકાગ્રતા – (26)

ગીતા પ્રવચનો (વિનોબા)
અધ્યાય છઠ્ઠો : ચિત્તવૃત્તિ-નિરોધ
પ્રકરણ ૨૬ – ચિત્તની એકાગ્રતા

4. ધ્યાનયોગમાં ત્રણ બાબતો મુખ્ય છે. ૧. ચિત્તની એકાગ્રતા, ૨. ચિત્તની એકાગ્રતાને માટે જરૂરી જીવનની પરિમિતતા એટલે કે તેનું માપસરપણું અને ૩. સામ્યદશા અથવા સમદ્રષ્ટિ. આ ત્રણ બાબતો વગર સાચી સાધના થાય નહીં. ચિત્તની એકાગ્રતાનો અર્થ છે ચિત્તની ચંચળતા પર અંકુશ. જીવનની પરિમિતતા એટલે સર્વ ક્રિયાઓ માપસર હોય તે. અને સમદ્રષ્ટિ એટલે વિશ્વ તરફ જોવાની ઉદાર દ્રષ્ટિ. આ ત્રણ વાતો મળીને ધ્યાનયોગ બને છે. આ ત્રણે સાધનોની કેળવણીને માટે વળી બીજાં બે સાધનો છે. તે છે અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય. આ પાંચે બાબતોની થોડી ચર્ચા કરીએ.

5. પહેલી ચિત્તની એકાગ્રતા. કોઈ પણ કામને માટે ચિત્તની એકાગ્રતા જરૂરી છે. વહેવારની વાતોમાં પણ એકાગ્રતા જોઈએ છે. વહેવારના ગુણો જુદા ને પરમાર્થના ગુણો જુદા એવું કંઈ નથી. વહેવાર શુદ્ધ કરવો તેનું જ નામ પરમાર્થ છે. કોઈ પણ વહેવાર કેમ ન હોય, તેમાંનો જશ – અપજશ, તમારી એકાગ્રતા પર આધાર રાખે છે. વેપાર, વહેવાર, શાસ્ત્રશોધન, રાજકારણ, મુત્સદ્દીગીરી ગમે તે લો, હરેકમાં જે સફળતા મળશે તેનો આધાર તે તે પુરૂષની ચિત્તની એકાગ્રતા પર છે. નેપોલિયનને વિષે એમ કહેવાય છે કે એક વખત યુદ્ધની વ્યવસ્થા બરાબર ગોઠવી દીધા પછી રણક્ષેત્ર પર તે ગણિતના સિદ્ધાંત ઉકેલવા બેસી જતો. તંબૂ પર ગોળા પડે, માણસો મરતાં હોય પણ નેપોલિયનનું ચિત્ત બસ ગણિતમાં મશગૂલ. નેપોલિયનની એકાગ્રતા બહુ જબરી હતી એમ મારૂં કહેવું નથી. એના કરતાં ઊંચા પ્રકારની એકાગ્રતાના દાખલા બતાવી શકાય. પણ તેની પાસે એકાગ્રતા કેટલી હતી તે જોવાનું છે. ખલીફ ઉમરની એવી જ વાત કહેવાય છે. લડાઈ ચાલુ હોય ત્યારે પણ પ્રાર્થનાનો વખત થતાંની સાથે ચિત્ત એકાગ્ર કરી ઘૂંટણિયે પડી રણાંગણમાં ભર લડાઈની વચ્ચે તે પ્રાર્થના કરવા માંડતો. અને પ્રાર્થનામાં તેનું ચિત્ત એટલું નિમગ્ન થઈ જતું કે કોનાં માણસો કપાય છે તેનો ખ્યાલ પણ તેને રહેતો નહીં. પહેલાં મુસલમાનોની આવી પરમેશ્વરનિષ્ઠાને લીધે, આ એકાગ્રતાને લીધે જ ઈસ્લામ ધર્મનો ફેલાવો થયો.

6. પેલે દિવસે એક વાત મારા સાંભળવામાં આવી. એક મુસલમાન સાધુ હતો. તેના શરીરમાં બાણ પેઠું. તે બાણને લીદે તેને ખૂબ વેદના થતી હતી. બાણ કાઢવા જાય તો હાથ લગાડતાંની સાથે વેદના વધારે થતી. આમ એ બાણ કાઢવાનું પણ બને એમ નહોતું. આજે નીકળી છે તેવી બેભાન કરવાની ક્લોરોફૉર્મ જેવી દવા પણ તે વખતે નહોતી. મોટો સવાલ ઊભો થયો. તે સાધુ વિષે જે લોકોને માહિતી હતી તેમાંના કેટલાક જણે આગળ આવીને કહ્યું, ‘ અત્યારે બાણ કાઢવાનું રહેવા દો. આ સાધુ પ્રાર્થનામાં બેસશે એટલે પછી તે બાણ કાઢીશું. ’ સાંજે પ્રાર્થનાનો વખત થયો. સાધુ પ્રાર્થનામાં બેઠો. એક પળમાં તેના ચિત્તની એવી એકાગ્રતા થઈ ગઈ કે પેલું બાણ તેના શરીરમાંથી ખેંચી કાઢ્યું તોયે તેને ભાન સરખું ન થયું. કેટલી બધી આ એકાગ્રતા !

7. સારાંશ, વહેવાર હો કે પરમાર્થ હો, તેમાં ચિત્તની એકાગ્રતા વિના જશ મળવો મુશ્કેલ છે. ચિત્ત એકાગ્ર થાય તો સામર્થ્ય કદી ઓછું નહીં પડે. તમે સાઠ વર્ષની ઉંમરે પહંચ્યા હશો તોયે એકાદ જુવાન આદમીના જેવો તમારો ઉત્સાહ ને તમારૂં સામર્થ્ય દેખાશે. માણસ જેમ જેમ ઘરડો થતો જાય તેમ તેમ તેનું મન કઠણ થતું જવું જોઈએ. ફળનું જુઓને ! પહેલાં તે કાચું, લીલું હોય છે. પછી પાકે છે, સડી જાય છે, કોહી જાય છે અને નાશ પામે છે. પણ પેલું અંદરનું બી કઠણ ને કઠણ થતું જાય છે. બહારનું કલેવર સડી જાય, ખરી જાય, પણ બહારનું કલેવર ફળનું સારસર્વસ્વ નથી. ફળનું સારસર્વસ્વ, તેનો આત્મા બી છે. શરીરનું પણ એવું જ છે. શરીર ઘરડું થાય તો પણ યાદદાસ્ત વદતી જ જવી જોઈએ. બુદ્ધિ તેજસ્વી થતી જ જવી જોઈએ. પણ એવું થતું નથી. માણસ કહે છે, ‘ હમણાં હમણાંનું કંઈ યાદ રહેતું નથી.’ કેમ ? ‘ હવે ઉંમર થઈ. ’ તારૂં જ્ઞાન, તારી વિદ્યા, તારી યાદદાસ્ત એ તારૂં બી છે. શરીર ઘરડું થતાં જેમ જેમ ઢીલું પડતું જાય તેમ તેમ અંદરનો આત્મા બળવાન થવો જોઈએ. એટલા સારૂ એકાગ્રતા જોઈએ.

Categories: ગીતા પ્રવચનો | 1 Comment

મુખથી બોલુ ‘મા’ – દુલા કાગ

મુખથી બોલુ ‘મા’
ત્યારે સાચે જ બચપણ સાંભરે;
પછી મોટપણની મજા,
બધી કડવી લાગે કાગડા

– દુલા કાગ

Categories: મારી વહાલી મા | 1 Comment

મૂરખ જગમાં આવી શું કીધું રે – (66)

રાગઃ- જીવને શ્વાસ તણી સગાઇ

મૂરખ જગમાં આવી શું કીધું રે, સીતારામનું નામ ન લીધું –ટેક

ધાતી ધુતી ધન ભેગું કીધું, દાનમાં દામ ન દીધું.
મણીધર થઇ ઇ માથે બેઠો એણે, રાત-દિન રખોપું કીધું –1

દુબજામાં ઇ દોટું કાઢે ઘણો, દુનિયાને દુઃખ દીધું
ભુંડાઇમાં નર ભમે ઘણો એણે, મરવાનું માથે લીધું –2

બુરાઇમાં કાંઇ બાકી ન રાખ્યુ, ભલાઇનું ભાતું ન કીધું
ઉંધા ચત્તામાં આયુષ્ય ખોયું, એણે જીવન આખું ઝેર પીધું –3

અભિમાને બધું અવળું કીધું, સમજાણું આખર સીધું
ભજનપ્રકાશ કહે જરામાં જાણ્યું ત્યાં,જમડે આવી જોર દીધું–4

Categories: ભજન / પદ / ગીત / કાવ્ય / ગઝલ | Leave a comment

Blog at WordPress.com.