વખત વિત્યાની પહેલા શું? – (10)


ગતાંકથી આગળ…


કોઈ મહાપુરુષ કહે છે તેવી કઠોર સાધના કરવાની જરૂર નથી. ભક્તિનો માર્ગ સરળ છે. ભક્તિ કરો. સગુણ ભગવાનનું કિર્તન કરો. સ્મરણ કરો. અર્ચન વંદન ઇત્યાદિ નવધા ભક્તિ કરો. ભક્તિથી જ મુક્તિ છે. ભક્તિથી જ ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે અને પરમ કૃપાળુ ભગવાન પોતાની માયાના બંધનમાંથી જીવને મુક્ત કરે છે. અને કોઈ જ્ઞાન સમજાવે છે કહે છે પરમાત્મ તત્વ પ્રસિદ્ધ વસ્તુ છે તેમાં કશું કરવાની જરૂર નથી. જે પ્રાપ્ત છે તેને જાણો અનુભવ કરો તેમ જ્ઞાનીઓ કહે છે. પરંતુ દરેક પોત પોતાના સંપ્રદાયની પ્રસંશા કરતા હોય છે અને કહેતા હોય છે કે મારું સારુ છે. મારું સારું છે. તે એમ બતાવે છે કે અન્યનું સારું નથી. પરંતુ વાસ્તવિકતા તો તે છે કે સંપ્રદાય જીવંત રહેવો જોઈએ અને જે સંપ્રદાય જીવંત રહે છે પરંતુ જ્યાં આત્મજ્ઞાની પુરુષો પાકતા નથી તે સંપ્રદાય તે આત્મજ્ઞાની પછી તુટીને મરી પરવારી જાય છે. મતલબ મૃતક જેવો રહે છે. અથવા તો સમાપ્ત થઈ જાય છે. તેથી ઉત્તરોત્તર કોઈ પણ આત્મજ્ઞાની મહાપુરુષ થતા રહેવા જોઈએ. તેવી એક જ્ઞાન પરંપરા ચાલવી જોઈએ. અને આત્મજ્ઞાનનું આવું સાધન જ્યાં મળે નહીં તો બીજા પાસેથી લેવામાં કે આત્મજ્ઞાન જાણવામાં કાંઈ પણ વાંધો નથી. કોઈ સંપ્રદાયવાલા માને છે કે માણસ પોતાના સ્વભાવથી હલકો બની ગયો છે. તેથી તેને સ્વભાવ સુધારવાની જરૂર છે. તેને માટે ક્રિયા યોગ તથા કર્મના સાધનો બતાવે છે ક્રિયાને પ્રાધાન્ય આપે છે. અને તે પ્રમાણે સ્વભાવને સુધારવાની રીતે કે પદ્ધતિ બતાવે છે.

અને કેટલાક માને છે કે માણસ સ્વભાવથી પૂર્ણ છે. તેને જ્ઞાનની જરૂર છે જે આત્માનો પૂર્ણ સ્વભાવ સ્વરૂપ છે તે સમજવાની જરૂર છે. માણસ પૂર્ણ છે પ્રભુ છે. અજ્ઞાનથી તે સંસારમાં પડે છે. જ્ઞાનીઓ આવું જ્ઞાન બતાવે છે. બંનેમાં પદ્ધતિ અને રીત તે જરૂર છે જેવી પોતાની પ્રકૃતિ તે પ્રમાણે પોતાનો માર્ગ કે પદ્ધતિ પસંદ કરી લે છે. જેવી પ્રકૃતિનો જિજ્ઞાસુ હોય તેવી પદ્ધતિ તેને કામ લાગે છે. આત્મજ્ઞાની અનુભવી મહાપુરુષો એ પરમાત્માના કહીએ કે આત્માના કહીએ લક્ષણ બે પ્રકારના માન્યા છે. એક તો આત્મા નિર્વિકલ્પ નિર્વિશેષ નિરંજન શુદ્ધ બુદ્ધિ મુક્ત અસંગ ઇત્યાદિ માનેલ છે કે જેને વેદ પણ નૈતિ નૈતિ કહે છે. બીજું તે કે તેનાથી કશુ પણ જુદુ કે ભિન્ન નથી. પહેલા ભાવને વ્યતિરેકી ભાવ કહે છે. ભગવાન પત્થરની મૂર્તિમાં નથી તેમ અનુભવવું તેને વ્યતિરેકી ભાવ કહે છે અને ભગવાન પત્થરની મૂર્તિમાં પણ છે તેવા ભાવને અન્વયભાવ કહે છે. કશું પણ તેનાથી ભિન્ન કે જુદુ ન અનુભવવું કે કયાંય પણ તેનો અભાવ ન અનુભવવો તે અન્વયભાવ કહેવાય છે. જ્ઞાનીઓ કહે છે ન ઇતિ ન ઇતિ. ભક્તો કહે છે ઇતિ ઇતિ. વેદાંતમાં વ્યતિરેકી ભાવને જ નૈતિ નૈતિ કહે છે. શંકરાચાર્ય મહારાજ જેવા તેને અનિર્વચનિય માયા કહે છે. કારણ કે પરમાત્માને વાણીથી કે દલીલથી સિદ્ધ કરી શકાય તેમ નથી. તે શ્રદ્ધાનો વિષય છે. તર્કનો વિષય નથી. એટલા માટે જ ભક્તો પણ પરમાત્મા આનંદ સ્વરૂપ છે આનંદ સ્વભાવવાળા છે તેથી તેની અભિવ્યક્તિ જગત પણ આનંદ રૂપ સારું એ આત્મજ્ઞાની જગત આનંદ રૂપ છે. અવિદ્યાને લઈને જુદુ જુદુ દેખાય છે. અન્વય ભાવ પેદા થાય તો બધુ પરમાત્મ સ્વરૂપ દેખાવા લાગે પરમાત્મા અને સંસાર ભિન્ન નથી. અભિન્ન દેખાવા લાગે. અન્વયભાવે પત્થરને પત્થર ન કહેવાય. તે પણ ભગવાનનું સગુણ સાકારરૂપ છે.

જ્ઞાનીઓ કહે છે નામરૂપ મિથ્યા છે. તે માયાંશ છે જડ છે. અસ્તિ ભાતિ પ્રિય રૂપ સત્યાંશ છે. તેથી બંને ભાવ સાચા છે, છે અને નથી. કારણ કે દલીલ કે તર્કથી તેને સિદ્ધ કરી શકાય તેમ નથી કારણ કે આપણે જ્યારે વાતચીતથી કાંઈ પણ અધ્યાત્મ ચર્ચા કરીએ ત્યારે તો તે વખતે જગતને જુદુ કરીને સમજાવવું પડે છે અને કહેવું પડે છે કે જગતમાં ભગવાન નથી. કારણ કે જગત એક ભાગનું નામ છે. સ્થુલ જગત તે આખું જગત નથી તેની અંદર એક સૂક્ષ્મ અને તેથી પણ વ્યાપક એક જગત છે. તેથી પહેલા જગતની ચર્ચા કરતા કહેવું પડે કે જગતમાં ભગવાન નથી પરંતુ જ્યારે ભગવાનથી જ શરૂ કરીએ અને જ્યારે જગતનો કોઈ પણ એક અંશ માત્ર છોડીએ નહીં ત્યારે બધુ ભગવાન જગત છે તેમ કહેવું પડે. તે વખતે જગતને જગત કહી શકાય નહીં. કારણ કે પરમાત્મા કે જગતના કોઈ પણ પ્રશ્ન વખતે ઉતર આપવામા મુખ્ય દેશ કાલનો પણ આધાર રહે છે. આપણે શરૂઆત કયાંથી કરીએ છીએ પહેલુ પ્રારંભનું ક્યુ તત્વ લઈએ છીએ. જગત કે પરમાત્મા તેના પર પ્રત્યુત્તરનો પણ આધાર રહે છે. સઘળા જીવો સંસારમાં સંસારના ભૌતિક પદાર્થોમાં આસક્તિથી બંધાયેલા છે તેથી જગત મિથ્યા છે ખોટું છે નાશવંત છે તેમ કહીને શાશ્વત સુખ આપી શકે તેમ નથી. કહીને અનાસક્તિ યોગ બતાવવો પડે અને બતાવવાની જરૂર પણ છે.

અને આત્મજ્ઞાની સર્વ પહેલા વ્યતિરેકી ભાવનો અનુભવ પણ મળવો જોઈએ. જેના જીવનમાં સારો એવો વૈરાગ્ય છે ત્યાગભાવ છે તેવા સાધુ પુરુષોને અન્વયભાવ બહુ જ ઉપયોગી થઈ પડે છે. અને સહેલાઈથી સંસારમાં ભગવાનનું દર્શન કરી શકે છે કારણ કે થોડી પણ જો સંસારમાં આસક્તિ હશે તો તે સંસારમાં ભગવાનનું દર્શન કરી શકશે નહીં. તેથી જે સંસારથી અનાસક્ત છે અને જેને જીવનમાં અસંગત્વ પ્રાપ્ત થયું છે તે જ સર્વાત્મત્વરૂપે સર્વમાં ભગવાનનું દર્શન કરી શકશે. તેથી સંપૂર્ણપણે વૈરાગ્ય હોવો જરૂરી છે. અસંગત્વ હોવું જરૂરી છે. અનાસક્ત યોગ કેળવવો પડે અને આત્મજ્ઞાની વાત જ્યાં સુધી પૂર્ણ પણે બુદ્ધિમાં ઉતરતી નથી એટલે જ પરસ્પર પોતાના ઇષ્ટ વિશે પણ ઝઘડા કરતા હોય છે. મારું સાચું અને તારું ખોટું. તેવા વિવાદમાં પડતા હોય છે. ભક્તો મૂર્તિને પણ મૃત માનતા નથી. સજીવ માને છે. પછી પાંચ ભૂત હોય કે કોઈ પણ પાંચ ભુતથી બનેલ ભૌતિક કોઈ પણ પદાર્થ હોય કે આપણું શરીર હોય પણ સઘળું પરમાત્મ સ્વરૂપ છે. પરમાત્મનું છે તેથી તેની સેવામાં કામ આવવું જોઈએ. તેવી ભાવનાથી મૂર્તિની પુજા પણ કરવામાં આવે છે. આપણે મંદિરમાં આરતી ઉતારીએ છીએ. શંખ ઝાલર ઘંટાનાદ કરીએ છીએ પછી ભગવાનને પંખો નાખીએ છીએ વાયુ ઢોળીએ છીએ જેને ચામર કહીએ છીએ પછી દીપક કીર તેજ પ્રગટ કરીએ છીએ પછી જલનો ચારેબાજુ છંટકાવ કરીએ છીએ. પછી આપણે પુષ્પ ધુપ ઇત્યાદિ કરીને આપણે ભગવાનને બોલાવીએ છીએ. તે તે રૂપે આહ્વાન કરીએ છીએ. નિમંત્રણ આપીએ છીએ તેમાં પંચ ભૂતો સ્વરૂપે પણ તેને જ આહ્વાન કરાય છે. અને જે જે ભાવે ભગવાનને બોલાવાય છે તે તે સ્વરૂપે ભગવાન તેને તેનો ભાવ જોઈને દર્શન પણ આપતા હોય છે. સઘળામાં ભાવની કિંમત છે.


વધુ આપણે કાલે જોઈશું…


Categories: વખત વિત્યાની પહેલા | Leave a comment

Post navigation

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: