Posts Tagged With: આદિ શંકરાચાર્ય

હવે બીજા પ્રકારની દૃશ્યાનુવિદ્ધ સવિકલ્પ સમાધિ કહે છે : હ્રદીવ બાહ્યદેશેSપિ યસ્મિન કસ્મિંશ્ચ વસ્તુનિ | સમાધિરાદ્ય: સન્માત્રે નામરુપે પૃથક સ્થિત: || ૨૭ || શ્લોકાર્થ: હ્રદયમાં થતી દૃશ્યાનુવિદ્ધ સમાધિની પેઠે બાહ્યદેશમાં પણ જે કોઈ વસ્તુમાં સમાધિ તે પ્રથમ સમાધિ છે. આ સમાધિ નામરુપથી પૃથક સન્માત્રમાં રહેલી છે. ટીકા: હ્રદયમાં કોઈ પણ નામ રૂપ વાળી પરમ પવિત્ર [...]

હવે અંતર ને બહાર બ્રહ્મમાં કરવા યોગ્ય સમાધિને બે પ્રકારે વિભાગ પાડીને સાત શ્લોકો વડે પ્રતિપાદન કરે છે. તેમાં પ્રથમ ચાર શ્લોકો વડે હ્રદયાકાશના આલંબન વાળા સમાધિના ભેદોને કહે છે : સવિકલ્પોSવિકલ્પશ્ચ સમાધિર્દ્વિવિધો હૃદિ | દૃશ્યશબ્દાનુવિદ્ધેન સવિકલ્પ: પુનર્દ્વિધા || ૨૩ || શ્લોકાર્થ: હ્રદયમાં બે પ્રકારે સમાધિ છે, સવિકલ્પ ને નિર્વિકલ્પ. પુન: દૃશ્યાનુવિદ્ધ ને શબ્દાનુવિદ્ધ તેમ [...]

પૂર્વોક્ત બ્રહ્મમાં મોક્ષસાધકે પોતાના મનની એકાગ્રતા કરવી જોઈએ તેમ જણાવે છે : ઉપેક્ષ્ય નામરુપે દ્વે સચ્ચિદાનન્દવસ્તુનિ | સમાધિં સર્વદા કુર્યાત હ્રદયે વાSથવા બહિ: || ૨૨ || શ્લોકાર્થ: નામ ને રૂપ એ બેની ઉપેક્ષા કરીને સચ્ચિદાનંદરૂપ વસ્તુમાં, હ્રદયમાં અથવા બહાર સર્વદા ચિત્તને એકાગ્ર કરે. ટીકા: વાચ્યના (શક્તિવૃત્તિ વડે જણાતા પદાર્થના) અંશરૂપ નામ ને રૂપ એ બેના [...]

હવે તત્પદ અને ત્વંપદના એકપણાને કહેવાને તત્પદના તથા ત્વંપદના વાચ્યાર્થને તથા લક્ષ્યાર્થને ક્રમપૂર્વક બે શ્લોકો વડે જણાવે છે : અસ્તિ ભાતિ પ્રિયં રુપં નામ ચેત્યંશપંચકમ | આદ્યં ત્રયં બ્રહ્મરુપં જગદ્રૂપં તતો દ્વયમ || ૨૦ || શ્લોકાર્થ: છે, સ્ફૂરે છે, પ્રિય, રૂપ ને નામ આ પાંચ અંશવાળું જગત છે. પ્રથમના ત્રણ બ્રહ્મરૂપ છે, ને પછીના બે [...]

એવી રીતે આવરણ શક્તિ પ્રધાન અજ્ઞાનને લીધે આત્માનું સંસારીપણું કહીને હવે વિક્ષેપશક્તિ પ્રધાન અજ્ઞાનને લીધે જ બ્રહ્મનું સંસાર સહિત પણું છે તેમ જણાવે છે : સર્ગસ્ય બ્રહ્મણસ્તદ્વદ ભેદમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ | યા શક્તિસ્તદ્વશાત બ્રહ્મ વિકૃતત્વેન ભાસતે || ૧૮ || શ્લોકાર્થ: તેમ જે શક્તિ જગતના ને બ્રહ્મના ભેદને ઢાંકીને રહે છે તે શક્તિને લીધે બ્રહ્મ સંસાર સહિત [...]

હવે આવરણ શક્તિને તથા તેના કાર્યને જણાવે છે : અન્તર્દૃગ્દૃશ્યયોર્ભેદં બહિશ્ચ બ્રહ્મસર્ગયો: | યાSSવૃણોત્યપરા શક્તિ: સા સંસારસ્ય કારણં || ૧૫ || શ્લોકાર્થ: જે બીજી શક્તિ અંતરના દૃષ્ટા ને દૃશ્યના વિલક્ષણપણાને તથા બહારના બ્રહ્મના ને સૃષ્ટિના વિલક્ષણપણાને ઢાંકે છે તે સંસારનું કારણ છે. ટીકા: વિક્ષેપથી ભિન્ન માયાની બીજી શક્તિ જે આવરણ નામથી પ્રસિદ્ધ છે તે શરીરની [...]

બ્રહ્મ આ જગતનું વાસ્તવિક ઉપાદાન કારણ નથી, પણ સત્તાસ્ફુર્તિ આપવા વડે તે આ જગતનું વિવર્તોપાદાનકારણ ગણાય છે તેમ કહે છે: સૃષ્ટિર્નામ બ્રહ્મરુપે સચ્ચિદાનન્દવસ્તુનિ | અમ્બુફેનાદિવત્સર્વ નામરુપપ્રસારણં || ૧૪ || શ્લોકાર્થ: સૃષ્ટિ એટલે જલમાં ફીણાદિની પેઠે બ્રહ્મરૂપ સચ્ચિદાનંદ વસ્તુમાં સર્વ નામ રૂપનો વિસ્તાર છે. ટીકા: જલમાં જોવામાં આવતાં ફીણ તથા પરપોટા આદિ જલથી ભિન્ન નથી, કેમ [...]

હવે તત્પદના અર્થને શોધવાનો પ્રારંભ કરે છે: શક્તિદ્વયં હિ માયાયા: વિક્ષેપાવૃત્તિરુપકં | વિક્ષેપશક્તિર્લિંગાદિબ્રહ્માણ્ડાન્તં જગત્સૃજેત || ૧૩ || શ્લોકાર્થ: વિક્ષેપરૂપ અને આવરણરૂપ બે શક્તિ પ્રસિદ્ધ માયાની છે. વિક્ષેપશક્તિ સૂક્ષ્મ શરીરથી માંડીને બ્રહ્માંડપર્યંત જગત રચે છે. ટીકા: આ જગતના ઉપાદાનકારણ રૂપ માયાની વા પ્રકૃતિની બે શક્તિઓ છે, એક વિક્ષેપશક્તિ અને બીજી આવરણશક્તિ. તેમાં વિક્ષેપશક્તિ સત્તર તત્વરૂપ લિંગશરીરથી [...]

મનોહંકૃત્યુપાદાનં લિંગમેકં જડાત્મકં | અવસ્થાત્રયમન્વેતિ જાયતે મ્રિયતેSપિ વા || ૧૨ || શ્લોકાર્થ: મનનું અને અહંકારનું ઉપાદાન જડરૂપ એક લિંગશરીર છે. તે ત્રણે અવસ્થાને અનુસરે છે. તે લિંગ શરીર કારણ શરીરમાંથી ઉપજે છે, ને કારણ શરીરમાં લીન થાય છે. ટીકા: મન અને અહંકાર એ બંને જડરૂપ એક લિંગશરીરમાં-વ્યષ્ટિ-સમષ્ટિ સૂક્ષ્મ શરીરમાં રહેલાં છે. મનુષ્યાદિનું લિંગ શરીર જાગ્રત,સ્વપ્ન [...]

સ્વપ્ન અને જાગ્રત કેવી રીતે અહંકારના કાર્યરૂપ છે તે કહે છે: અંત:કરણવૃત્તિસ્તુ ચિત્તિચ્છાયૈક્યમાગતા | વાસના: કલ્પયેત્સ્વપ્ને બોધેSક્ષૈર્વિષયાન બહિ: || ૧૧ || શ્લોકાર્થ: પ્રસિદ્ધ અંત:કરણની વૃત્તિ ચૈતન્યના આભાસની સાથે એકપણાને પામી સ્વપ્નમાં વાસનાઓને અનુભવે છે, ને જાગ્રતમાં ઈંદ્રિયો વડે બહારના વિષયોને અનુભવે છે. ટીકા: બહારના પદાર્થોના અનુભવજન્ય સંસ્કારો પ્રાયશ: સ્વપ્નના હેતુઓ છે. આત્મા અવિકારી ને નિર્ગુણ [...]