જીવીબાઇએ ભત્રીજા રતિલાલના ફળિયે પગ મૂકયો ત્યારે દીવે વાટુયો ચડી ગઇ હતી અને રામજી મંદિરની આરતી પછી સીતારામની ધૂન બોલાતી હતી. જીવીબાઇનો જાત્રાળુ જીવડો સીતારામની ધૂનના લય પર બેસીને ગંગાકિનારે છબછબિયાં કરી આવ્યો. શાસ્ત્રની રીતે ગંગા સ્નાન કરવાનું સપનું હવે જીવીબાઇની હથેળીમાં જ હતું. સૂરજ ઊગતા ચલાળાના રેલવે સ્ટેશનેથી રેલમાં બેસીને દેવભૂમિ યાત્રા આરંભાતી હતી.
ગંગા અને યમુનાના પુનિત જળમાં પંડય બોળીને પછી જશોદાના કાનાના જયાં પગલાં પડયાં હતાં એ ગોકુળ અને મથુરામાં જવાનું હતું. સાડા ત્રણસો રૂપિયાના ભાડામાં જીવીબાઇનો મનખા અવતાર ધન્ય થવાનો હતો. ખાંભા ગામેથી દશ જેટલી ડોશીઓનો સંઘ ગોકુળ મથુરા જવા માટે ખાંભેથી ચલાળા આવ્યો હતો. ભાડાના રૂપિયા સાડા ત્રણસો દોરીવાળી કોથળીમાં બાંધીને કોથળી કાંડામાં ભરાવીને જીવીબાઇ ચલાળામાં રહેતા પોતાના જેઠના દીકરા રતિલાલને મળવા એને ફળિયે આવ્યાં. ડોશીઓ બધી ધર્મશાળામાં રોકાણી અને જીવીબાઇ ભત્રીજા પાસે રાત રોકાવા આવ્યાં. રતિલાલ બચ્ચારો જીવ ગરીબ હતો.
ચલાળાથી અમરેલીના એક વેપારીનું નામું લખવા રોજ આવજાવ કરતો. પગાર રૂપિયા પાંત્રીસ. બે નાનાં બાળકો અને બે માણસ પોતે -માંડ પૂરું થતું. ‘ઓહો, આવો આવો કાકીમા!’ કાકીને જોતાં બીમાર ભત્રીજો ખાટલેથી ઊભો થઇને પગે લાગ્યો અને એટલી વારમાં તો લોટવાળા હાથ ધોઇને કમુ વહુ પણ કાકીને પગે લાગી. ‘અમે બૌ રાજી થયાં કાકીમા! અમારી ઉપર દયા કરી. હાસ્તો.. તમે તો જાત્રાળુ ગણાઓ બા! તમે કાકી ભત્રીજો વાતો કરો ત્યાં વાળુ તૈયાર કરી નાખું.’
‘કાકી, અમે સાંભળ્યું કે તમે જાત્રામાં જાઓ છો. ઓહો, ભગવાનની દયા!’ ભત્રીજો રતિલાલ વાતોએ ચડયો. કાકીએ, પાઇપાઇ કરીને ત્રીસ વરસે સાડા ત્રણસો રૂપિયા કઇ રીતે ભેગા કર્યા એની વાત કરી. ‘તારા કાકા ગયા તઇં મારે પરણ્યાંને પંદર જ દી’ થયા’તા. હું ય ૧૫ વર્ષની હતી. રતિલાલ! આપણે નમૂડિયાં મજૂર માણસો. આખી જિંદગી એકલા પંડયે રંડાપો કેમ વેઠવો એની મૂંઝવણ થઇ હતી. પણ પ્રભુએ લાજ રાખી પંદરથી પાંસઠ વરસે પૂગી ગઇ બેટા!’
‘હા કાકી! આપણા નાતરિયા વેરણમાં તો અડધી અવસ્થાએ ઘરઘરણાં થાય પણ તમે ખાનદાન નીકળ્યાં. મારા કાકાના નામ ઉપર પડતા આભને ઝીલીને અવતાર ગાળી નાખ્યો અને એક ભવમાં બે ભવ ન કર્યા.’
‘હા રતિ, તારા કાકાનો સંચો મારો પ્રભુ બનીને મને ગદરાવતો રહ્યો. કપડાં સીવવાં, ગોદડાં સીવવાં અને ટાંકો ટેભો કરીને બે પૈસા રળવા અને રતિ, તારા કાકા જેવા ખાનદાન અને અમીર પતિ કોને મળે. પાકા ઝાડ તળે ભૂખ્યા બેસે અને ઊચા સાદે કોઇ દી’ મને બોલાવે નહીં. એવા ધણીની ચૂંદડી ઓઢયા પછી ઘરઘરણું કરીને એના નામ ઉપર પાણી ફેરવું?’ ભીની આંખો પર સાડલાનો છેડો દાબીને કાકીમા ભત્રીજાની માંદગીના ખાટલાને જોઇ રહ્યાં. જીવતરની એક માત્ર મંછા એ હતી કે પતિના આત્માની સદ્ગતિ માટે ગંગામાં ઊભી રહીને એને ખોબા જળની અંજલિ આપવી. અને પતિનો સંચો લઇને જીવીબાઇ રાત-દિવસ મજૂરીમાં ગરકાવ થઇ ગયાં. બે પૈસા બચે તો ગંગા જવાય અને સખત મજૂરી થાય તો મનનાં માંકડાં સખણાં રહે. સવારથી માંડીને મોડી રાત સુધી નવાં કપડાં સીવવાં, જૂનાં સાંધવાં અને કાંઇ ન મળે તો હાથે ગોદડાં સીવવાં. દેહને થકવાડીને પથારીએ નાખવો કે કોઇ પાંતિના વિચાર વગર નિદ્રાદેવીને શરણે જતું રહેવાય.
ચારસો પાંચસોની મૂડી થઇ અને પ્રભુની દયા પણ થઇ કે ખાંભામાંથી વૃદ્ધાઓનો યાત્રા સંઘ નીકળ્યો. ખાંભામાં રેલવે લાઇન નહીં એટલે બધી ડોશીઓ ‘રેલમાં’ બેસવા ચલાળા આવી. ચલાળાની ધર્મશાળામાં રાત્રિવાસ હતો એટલે જીવીબાઇ પોતાના ભત્રીજાને ધેર રાતવાસો આવ્યાં. ભત્રીજા અને ભત્રીજા વહુએ સગી માને આપે એવો આદર આપ્યો. રાત્રે વાળુ કરીને સૌ વાતો કરવા બેઠા. પણ જીવીબાઇને વારે વારે ભત્રીજા રતિવાસની માંદગી યાદ આવી રહી હતી. રતિલાલે એક રોટલી તો માંડ ખાધી. પથારીએથી ઊઠતાં- બેસતાં રતિલાલ હાંફી જતો હતો!
‘હેં વહુ! રતિલાલ નોકરીએ જાય છે?’ કાકીએ પૂછ્યું.
‘જતાં, પણ આઠ દિવસથી વધારે નબળાઇ આવી છે એટલે ઘેર છે.’ શાણી વહુએ જાત્રાએ જતાં કાકી સાસુને નહીં દુભાવવા વધારે વાત ન કરી પણ અવસ્થાના ખાધેલાં કાકીએ બધું પ્રમાણી લીધું. વહુના સાડલે ચાર પાંચ થીગડાં હતાં. ગળાના મંગળસૂત્ર સિવાય કોઇ દાગીનો નહીં. નાનાં ભૂલકાં મેલાં ધેલાં કપડે હતાં!
‘કમુ વહુ! વાત તો કર્ય, રતિલાલને શાનો રોગ છે!’ ‘ઝીણો તાવ આવે છે અને ઉધરસ છે કાકીમા!’ વહુએ ટી.બી.ની વાત સંતાડી છતાં આંખના ખૂણે સાડલાનો છેડો પહોંરયે રહ્યો! ‘કાંઇ દવા-દારૂ?’
‘અહીંના હરિલાલ વૈદની દવા લઇએ છીએ પણ એની સલાહ છે કે એકાદ માસ જિંથરી દવાખાને જઇ આવવું.’ ‘તો પછી કમુ વહુ, મોડું ન કરાય.’
કાકીજીએ કમુવહુના બંધ કમાડ ખોલવા ટકોરા દીધા. ‘ગમે તેમ કરીને પણ જઇ આવો. કમુવહુ.’ ‘આ અઠવાડિયામાં જ જવું છે કાકીમા!’ રંડવાળ્ય કાકીમાની જાત્રામાં કોઇ પણ અડચણ ન મૂકવા માગતી સયરી, શાણી અને સ્વમાની કમુવહુએ હસીને ઉમેર્યું. ‘પૈસાનો વેંત પણ થઇ જવાનો છે. ચિંતા કર્યા વગર યાત્રાએ જાઓ તમ તમારે.’
ઉપર આકાશ અને નીચે ધરતી જેવી લાચાર દશામાં ડૂસકું નીકળી જાય એવી તકેદારીએ કમુવહુ હસવા લાગી. પડતીના સમયમાં કોઇને પણ, કોઇનો સહારો મળ્યો છે કયાંથી કયારેય? કમુવહુ અને રતિલાલનો પડતીનો સમય હતો. કયાંયથી પાઇ પૈસાની આશા નહોતી. જિંથરી દવાખાને જવું તો જવું કઇ રીતે? બે બાળકો અને પોતાની ખાધાખોરાકી, પતિ માટે ફ્રૂટ, દૂધ અને પોષક દવાઓ વિચારી વિચારીને આંસુ ભીનાં થયાં કરતાં પતિ-પત્ની હવે જિંથરીની દિશામાં પણ જોઇ શકે એમ નહોતાં.
કમુવહુ અને ભત્રીજો મૌન હતાં પણ જીવીબાઇ ઊડાં ને ઊડા ઊતરી રહ્યાં હતાં. યાત્રાના ડબ્બામાં ચડતાં અને ઊતરી જતાં. વળી ચડતાં અને વળી ઊતરી જતાં હતાં. પૈસો જાત્રા માટે હતો પણ જાત્રા કઇ સાચી? ગરીબ ભત્રીજાનો દેહ ભોંયે લેવાતો દેખાતો હતો. નાનાં ટબુડિયાં બાપ વિનાનાં થઇને કકળતાં હતાં અને જુવાન કમુવહુના છાજિયા રાજિયા સંભળાતા હતા. પતિના કુળનો દીવો હોલવાતો હતો. પતિ શું કહેશે? મા ગંગા શું કહેશે? અજોધાનો મારો શું કહેશે? કાકી થથરી ગયાં.
‘કાકીમા!’ કાકીજીને વિચારોમાં અટવાયેલાં જોઇને ભત્રીજા વહુ બોલી. ‘હવે સુખરાત કરો. સવારે કેટલા વાગ્યે જાગવાનાં છો?’ ‘જાગવાનાં છો.’
‘બસ’ જાગવું જોઇએ.’ મનોમન નિર્ણય કંડારીને કાકીએ વહુને કીધું. ‘હું મારી મેળે જાગીશ કમુ! અને તને જગાડીશ. થાકી પાકી સૂઇ જા’ અને કાકીએ ચાદર ઓઢી લીધી. કમુવહુને કશું સમજાયું નહીં પણ સાસુનો આદેશ માનીને પથારીએ ગઇ.
‘કમુ વહુ!’ કાકીમાએ ખરેખર કમુવહુને વહેલી સવારે જગાડી અને સાડા ત્રણસોની મૂડી એના હાથમાં સોંપી. ‘જો આમાં સાડા ત્રણસો છે. સવારે આપણે મળતી બસમાં જિંથરી ઊપડી જવું છે. એક મહિનો રતુની દવા કરાવશું તે ઘોડા વાળતો થઇ જશે.’
‘કાકીમા! તમારી જાત્રા?’ વહુ રડી પડી.
‘મારી જાત્રા મારા ભત્રીજાના નવા જીવન સુધીની કમુ! તારા કાકાજી અને જાત્રાના બધા દેવે મને આ રસ્તો ચિંઘ્યો છે માટે હવે એક પણ શબ્દ બોલીશમાં.’ અને પગ ઉપાડતાં બોલ્યાં. ‘હું ધર્મશાળામાં જઇને ના પાડીને આવું છું. તું નહાવા માટે પાણી મૂક.’
અને જીવીબાએ નવા માર્ગે આદરેલી માનવતાની યાત્રાએ ડગ દીધા ત્યારે પૂર્વાકાશમાં રતુંબડા ઉજાસની ધજાઓ ફરકી રહી હતી.
(કથાબીજ : હબીબ ખાંભાવાળા, મુંબઇ)
વાચકો લખે છે.